داده بود و براى سپردههاى ثابت شش ماهه ، صدى چهار و براى سپردههاى ثابت يك ساله ، صدى شش پرداخت مىكرد و در مورد وام نيز نرخ بهره را تا دوازده درصد تخفيف داد و حتى گفته مىشود كه با بهرهء شش تا هشتدرصد به خود شاه هم پول قرض داده بود . اين بانك ، ايرانيان را با پول كاغذى از پنج قران به بالا آشنا و مأنوس كرد بدين ترتيب كه هركس حامل اوراق بود وجه دريافت مىداشت و از اين كار در پايتخت استقبال شايانى نمودند . » « 1 »
اعتماد السلطنه نيز در اثر معروف خود مشهور به « خوابنامه » دربارهء اين بانك مىنويسد :
« پسر روتر با جيبى پر از بليطهاى بانك انگليس به دار الخلافه رسيد . سفارت انگليس براى اين كه پادشاه و رجال دولتخواه ايران را سؤظنى حاصل نشود برحسب ظاهر او را نپذيرفت . اما در باطن هر نوع تقويت به او نمود . راهنماييها كرد . دستورالعملها داد . انگليسها چندى بود يك نوع صرافخانه به اسم بانك شرقى در تهران داير و برقرار كرده و شخص مؤدب خوشرويى را كه دوفيل نام داشت در آن بانك رياست داده بودند . دوفيل مرد زيركى بود ، به شروط خيلى آسان به مردم گرسنهء گداى تهران ، از رجال و كسبه و اعيان ، پول قرض مىداد و مردم از اين بانك بىنهايت راضى و خرسند بودند . » « 2 »
اما فعاليت اين بانك در ايران به دو سال نرسيد و پس از دو سال بانك شاهنشاهى جاى آن را گرفت . در اوايل سال 1890 هيئت مديرهء بانك با شركت بانك جديد شرقى كنار آمده ساختمان بانك شرقى را در تهران با تمام اثاثيه و حسن شهرت و ارتباطات آن به بيست هزار ليره خريد . به نظر مىرسد كه تأسيس بانك شرقى يك امر آزمايشى بوده است ، تا زمينه و نتيجهء كار بررسى شود و آنگاه بانك استعمارى با اطمينان خاطر كار خود را آغاز نمايد . « 3 »
كرزن دربارهء بانك شاهنشاهى ايران مىنويسد :
« در سىام ژانويه 1889 ، شاه امتيازنامهء مقدماتى بانك شاهنشاهى ايران را به نام بارندو رويتر امضا كرد . » « 4 »
در اين امتياز اجازهء انحصار تأسيس بانك به مدت شصت سال به رويتر داده شد و موافقت شد كه صاحب امتياز علاوه بر كارهاى مربوط به صرافى ، به كارهاى صنعتى و تجارى نيز بپردازد . علاوه بر اين حق انحصارى استخراج و بهرهبردارى از معادن آهن ، سرب ، جيوه ،
هامش
( 1 ) . ايران و قضيهء ايران ، ج 1 ، ص 614 - 615 .
( 2 ) . خلسه ، مشهور به خوابنامه ، نوشتهء اعتماد السلطنه ، به كوشش محمود كتيرايى . ص 141 - 142
( 3 ) . تاريخ مؤسسات جديد در ايران ، ج 2 ، ص 77 .
( 4 ) . ايران و قضيهء ايران ، ج 1 ، ص 615 .