متوجه شدهاند ، دورتادور ما را گرفتهاند و هيچگونه مراقبتى هم در كار نيست . . . كسانى كه به ديدن ما آمده بودند مىگفتند كه و با هر روز قريب 100 نفر تلفات دارد . پريروز هم مادر ظلالسلطان و مادر امير خان سردار ، حكمران بروجرد ، از و با مردهاند . شاه با اينكه از اين اخبار دچار حزن و اندوه شده بود باز از تصميم خود برنمىگشت ، بهعلاوه ديگر براى دور شدن از تهران وقتى باقى نبود . اگر در همان موقع كه خبر بروز و با در تهران رسيد ، شاه به دامنههاى الوند كه چندان از آنها دور نشده بود برمىگشت و تابستان را در آنجا مىگذراند كارى عاقلانه كرده بود . » « 1 »
15 اوت برابر با 22 محرم 1310
« بعد از آنكه خندق تهران را از مغرب به شمال دور زديم ، به سلطنتآباد فرود آمديم . عدهء زيادى از ما به شهر رفتند ، ما هم خود را به ميان مردمى كه از شهر مىآمدند انداختيم تا با ايشان صحبت كنيم و از وقايع پايتخت اطلاعاتى به دست بياوريم . بعد از آن كه يك قافله مرده را ديديم كه از شهر مىآوردند و به قبرستان مىبردند ، از طرف چپ راه سلطنتآباد را پيش گرفتيم . »
18 اوت برابر 25 محرم 1310
« و با از چند روز پيش تاكنون در آباديهاى اطراف مثل تجريش و زرگنده و رستمآباد و دزاشوب ( دزاشيب ) مشغول كشتار است . ديشب هم در سلطنتآباد دو نفر به اين مرض مردند ، به همين جهت صبح كه از خواب برخاستيم دانستيم كه شاه تصميم به رفتن به شهرستانك گرفته است . اگرچه ما حركت كرديم اما و با را نيز در ترك خود داشتيم چه هنوز به آبشار پس قلعه نرسيده يكى از همراهان را كه مبتلا شده بود و جلوتر نمىتوانست بيايد در آنجا گذاشتيم و قبل از رسيدن به منزل در بعضى ديگر نيز آثار و علائمى مشهود افتاد كه در مبتلا شدن ايشان به اين مرض شبههاى باقى نمىگذاشت . . . »
12 سپتامبر برابر با 19 صفر 1310
« شيوع و با در شهرستانك از روز ورود ما ( 25 محرم ) بود تا دهم صفر و از اين تاريخ ديگر مريضى به اين ناخوشى در اينجا ديده نشد . عدهء اموات در اردو و در آبادى كه ناخوشى به آنجا سرايت كرده بود ، از بيست نفر تجاوز ننمود ، در صورتى كه شمارهء مبتلايان به پنجاه رسيد . علت اين امر يكى حدت متوسط مرض بود ، ديگر احتياطى كه به عمل آمد ، اگرچه دير به اين كار دست زده شد .
هامش
( 1 ) - همان ، ص 395 .