مطابق 19 شوال سال 1313 ( ه . ق . ) ( قريب يك ماه قبل از قتل شاه ) فجأة درگذشت . « 1 »
در ادامهء سخن خان ملك ساسان در كتاب سياستگران دوره قاجار آمده است .
« همان شب شنبه 14 نوروز محمد باقر خان اديب الملك واقعه فوت عمويش را به شاه عرضه كرده و نوشته است كه امين الدوله درب اتاقها را مهر نموده . . . » « 2 »
در پيشگفتار كتاب خلسه يا خوابنامه اثر اعتمادالسلطنه كه به قلم محمد شهيد نورايى نگاشته شده است چنين آمده است :
« در شب پنجشنبه 18 شوال 1313 بيست روز قبل از واقعه ناصر الدين شاه در سن 54 سالگى به مرض سكته در تهران بدرود حيات گفت » « 3 »
محمود كتيرايى در چاپ ديگر اين كتاب ضمن نادرست دانستن تاريخ پنج شنبه 18 شوال كه شهيد نورايى نوشته است مىنويسد :
« حال آنكه وى در نوزدهم شوال 1313 ( ه . ق . ) درگذشته است » « 4 »
با يك بررسى كوتاه در آخرين صفحات از يادداشتهاى اعتماد السلطنه در روزنامه خاطراتش به خوبى مىتوان دريافت كه درگذشت او در روز چهارشنبه هفدهم شوال 1313 ( ه . ق . ) كه برابر با سيزدهم نوروز سال 1275 ( ه . ق . ) بود اتفاق افتاده است .
يافتن اين تاريخ نيز بسيار ساده و آسان است . بدين گونه كه در آغاز جلد شانزدهم روزنامه اعتمادالسلطنه چنين آمده است :
« به خواست خداوند تبارك و تعالى و به همت انبياء هدى و اولياى خدا شروع مىكنم به روزنامه شرح حال خود از ابتداى سنه پيچىئيل موافق جمعه پنج شوال هزار و سيصد و سيزده و بيستم ماه مارس هزار و هشتصد و نود و شش مسيحى و بالله التوفيق » « 5 »
سپس روزنامه خاطرات با تاريخ جمعه 5 شوال آغاز مىشود و تا يكشنبه 14 شوال ادامه مىيابد .
هامش
( 1 ) - روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ، ص سيزده .
( 2 ) - سياستگران دوره قاجار ، ج 2 ص 274
( 3 ) - خلسه يا خوابنامهء مرحوم اعتماد السلطنه ، انتشارات كتابفروشى زوار مشهد ، 1324 ، پيشگفتار محمد شهيد نورايى ، ص ب .
( 4 ) - خلسه مشهور به خوابنامه نوشته محمد حسن خان اعتماد السلطنه ، به كوشش محمود كتيرايى ، چاپ دوم 57 ، انتشارات توكا ، صفحهء 10 پيشگفتار .
( 5 ) - روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ص 1065 .