لازم آمد كه جغرافى و شرح بنا و بانى آن نوشته شود تا كسانى كه خارج از اهل تهرانند مطلع شوند . دوشان اسم خرگوش است چون در اين تپه و كوه كوچك خرگوش زياد ديده شده آن را دوشانتپه ناميدهاند . عمارت و باغ و خيابانهاى آنجا در عهد سلطنت . . . ناصر الدين شاه قاجار . . .
ساخته شده است و آن تپه و دره و ماهور محل شكار و تفريح گشته است در سمت شرقى دارالخلافه به مسافت كمتر از فرسنگى اين تپهء بسيار بزرگ از وسط صحرا بيرون آمده كه به رشته كوه البرز ابدا اتصالى ندارد . در سنهء هزار و دويست و شصت و نه ( ه . ق . ) . . . كه ششم سال تاجدارى [ ناصر الدين شاه بود راى آن سلطان بزرگ تعلق يافت كه در بالاى اين تپه بلند عارتى دلپسند ساخته شود كه گاهى محل تفريح شاهانه شود . به مرحوم حاجى على خان اعتماد السلطنه كه در آن وقت ملقب به حاجب الدوله بود و فراشباشىگرى دربار اعظم سلطنتى را داشت - پدر مرحوم محمد حسن خان ضيع الدوله [ اعتماد السلطنه ] مترجم حضور و مورخ دولتى ايران است كه تصنيفات عديده دارد - مقرر شد كه اين خدمت را به انجام رساند آن مرحوم در بالاى تپه عمارتى ساخت و سال به سال به امر دولت قصرى بر بناى اول افزوده شد .
انواع بنايى و قنايى و حجارى و نجارى و نقاشى و كاشىكارى و گچبرى در آنجا به كار رفت .
نيمچه شهرى در بالاى تپه به دست آمده كه مشتمل بر قصور و عمارات بيرونى و اندرونى و حياطهاى ديوانخانه و حرمخانه و حمام و منازل عمله و خدام و پاسبانان و حجاب و آبدارخانه و قهوهخانه و آشپزخانه گرديد . و در اطراف آن تپه منازل و عمارات عديده نيز براى خواص خدام و ملتزمين ركاب سلطنت بنا شد . و بسى سالها ، به كوه بريدنى و رد و رفع احجار ، راههاى وسيعه بهطور خيابان كه طرفين آنها محدود به محجرههاى مزين و ديوارهاى مشبك است ترتيب شد . و در محوطهء زمينى كه دور آن تپه است و هرگز آب نديده بود چندين رشته قنات جارى كردند كه حال متجاوز از شش فرسنگ آب در باغ و اراضى آنجا جريان دارد .
در طرف جنوب اين تپه و عمارات باغى وسيع به قدر دويست هزار ذرع مربع است كه در آن اشجار بارور غرس كرد در سايه چنارها و سفيدارها و صنوبرها واقع شده است . خيابانهاى راست و موزون كه موشح به رياحين و گلهاى گوناگون است در آنجا ديده مىشود . نهرها و كوزه گلها و حوضهاى فوارهدار آنجا از هر حزين غم مىزدايد و وجد و طرب مىافزايد و سردرهاى عالى دارد . در سمت شرقى باغ عمارتى است كه مشتمل بر تحتانى و حوضخانهء ظريفى است كه در صنعت مقرنسكارى و آينه از ابنيهء بديعه بهشمار مىآيد و در جانب شرقى اين عمارت و حوضخانه نيز حوض مدور وسيع و يك مرتبه بالاتر از آن استخر و درياچهء عظيمى قرار دارد كه
سرگذشت تهران ( فارسى ) — صفحة 310
مساهمون: حسين شهيدى مازندرانى
ص٣١٠