خود را كنار گذاشته ، بهطور دلخواه ، كمال آزادى را در طرحريزى اختيار كرده باشد . همين امر ، دليل بر آن است كه صنايع ايران در حالت تبديل و تغيير مىباشد و معين است كه اين تزئينات باشكوه قدرى از معمارى جلوخان كه در زمان ساسانيان بنا شده پيروى نموده است . . . يكى از جاهاى با تماشاى باغ فردوس ، حوضخانهء مغارهمانندى است . اين حوضخانه به قدر شصت پا طول و چهل پا عرض دارد و به واسطهء تحته نمد كه مخصوصا به اندازهء اين اتاق ، در يزد ساخته شده ، مفروش است . . . تزئينات اين حوضخانه . . . به كلى مباين تزئينات سابق الذكر باغ فردوس است . تزئيناتى را كه در ايران از گچ مرتب مىسازند ، گچبرى مىگويند ولى گچبرى اين حوضخانه طرز خاصى دارد كه مقرنس نامند . اشخاصى كه از علم معمارى بهره دارند ، مىدانند كه اينجا ، تزيين طاق به سليقه اعراب است . در قصر الحمراء و ساير ابنيهء مشهور مشرق زمين ، همين تزئينات به كار برده شده ، آن را به رنگ مشعشه ، نقاشى يا مطلا كردهاند ولى كمتر شخصى مىداند كه اين تزئينات قشنگ ايرانيها از كجا اخذ شده است .
وضع طاق زدن كه هنوز هم در ايران متداول است و ايرانيان كمال مهارت را در آن داشته و دارند ، از قديم الايام در ايران متداول بوده و قبل از بناى پارتنون در آتن و كليزه در رم . . . فن طاق زدن در ايران انجام شده است . ولى چيزى كه بيشتر اسباب تحير و تعجب شخص مىگردد ، اين كه اين صنعتكاران مخترع ، هيچ تحصيل علمى نمىكنند و آنچه را كه مىدانند به واسطهء هوش فطرى و عمليات است . بناى ايرانى ، مشغول بريدن نقشه قشنگى از گچ مىشود . در صورتى كه هيچ نمونه و سرمشقى در پيش نظر ندارد . غالب اوقات ستاره و پرگارى هم دردست ندارد . فقط اسباب مختصرى از چوب ، براى بريدن گچ در دست دارند و اگر شخص از آنها سؤال كند كه :
« معلم شما كه بوده است و چه طريقه پيشنهاد خود كردهايد كه نقشهاى به اين قشنگى مىسازيد ؟ » جواب خواهند گفت كه : « پيش كسى تحصيل نكردهام . چيزى از پيش خود مىسازم . » فى الحقيقه ، هيچ اطلاعى از اصول صنعت ندارند . . . چند نفر از معمارهاى تهران هستند كه استاد مىباشند و امتياز و برترى كاملى بر معمارهاى متوسط دارند از آن جمله يكى استاد حسين است ، معمار باغ فردوس و ديگرى استاد على معمار ارك . » « 1 »
عشرتآباد
در سال 1291 ( ه . ق . ) ، به امر ناصر الدين شاه طرح بناى عشرتآباد در شمال تهران ريخته شد و
هامش
( 1 ) - همان ، ص 329 - 333 ، نقل به اختصار .