شيروانى را باز گذاردهاند كه سقف اتاق بادگير بشود و در اغلب ييلاقهاى ايرانى ، خانه را همين طور ساختهاند . . .
تالار پذيرايى ، به قدر تمام عرض بنا طول دارد . درها را منبت نمودهاند و در هر قسمت تالار ، ارسى بزرگى كه از زمين اتاق به سقف و از يك سمت اتاق به سمت ديگر مىرسد ، قرار داده شده . هر يك از اين ارسىها از شبكههايى با پيچ و خم مشبك و با شيشههاى الوان ، مزين شده است . ديوارهاى اتاق را تا طاقچه ، از سنگ مرمر ساف صيقلى ساختهاند و برروى ديوار صورتهاى دخترها ، در حالت رقص كشيده شده . گذشته از اين تالار پذيرايى باشكوه ، اتاقهاى متعدد ديگر موجود است كه شخص از تماشاى هر يك مبهوت و متحير مىماند و از ظرافت و غرابت گچبرىها و آينه بندهاى آن متعجب مىگردد و دالان طرف شمال كه به سمت تهران چشمانداز دارد ، بهقدرى باعظمت و جلال است كه من ما فوق آن را نديدهام .
وقتى ، شخص ، مىبيند كه قوهء تحير و تعجب او تمام شده ، گمان مىكند كه بالاتر از آنچه ديده است ، نخواهد ديد ، كه به يكى از جاهاى بسيار معتبر اين قصر حورىها راهنمايى شده ، اول داخل مىشود به يك دالان بسيار مزينى كه از آنجا ، از يك طرف مىتواند بر مناظر اطراف چشم بيندازد . بعد از آنجا پيچزده ، به يك مكانى كه به عينه به مغازه انتيپاروز مىماند . زيرا كه طاق آن از قطعاتى قنديل مانند مستور است ، مىرسد . از آنجا به مرتبه بالا رفته ، شخص طاق بسيار خوبى مشاهده مىكند . فى الحقيقه منتهاى مهارت و سليقهء ايرانىها از همين بنا پيدا است .
محل گچبرى كه در هيچجا به خوبى مشرقزمين ساخته نشده ، در اين بنا به منتهاى تكميل رسيده است . شخص بعد از تماشا و حظ از تماشاى نقشهاى عجيب و غريب گچبرى ايران ، به فكر تحقيق جهات آن عمل و قشنگى و تزئينات نمىافتد . معهذا بايد دانست كه براى ساختن تمام اين نقشهاى ظريف بناى ايران ، جز قالب آهنى چيزى نداشته است . » « 1 »
ساموئل گرين در جاى ديگرى از كتاب خود باز به باغ فردوس اشاره كرده است و مىنويسد :
« محض فهميدن اينكه در منازل قشنگ تهران چقدر تزئينات به كار برده مىشود ، همين قدر كافى است كه شخص بر جلوخان باغ فردوس نظرى بيندازد . . . تمام داخل اين بناى باشكوه به همين جلوه و در همين مقام است و شخص از اختراعات صنعتى و ظرايف بنايى آن مات و متحير مىماند . نيز بايد دانست كه نقشه تزئينات باغ فردوس نيمهفرنگى است و قدرى شباهت به نقشههاى زمان رنسانس دارد . اما مثل اينكه يك معمارى از آن زمان قوانين سخت صنعت
هامش
( 1 ) - ايران و ايرانيان ، ص 168 - 173 .