دوستعلىخان معير الممالك عظيمترين نمايشخانهء همه اعصار تاريخ ايران ، يعنى تكيهء دولت در زاويهء جنوب غربى كاخ گلستان ، با گنجايش حدود بيست هزار نفر و صرف مبلغى معادل يكصد و پنجاه هزار تومان ساخته شد . « 1 »
در المآثر و الآثار نيز چنين مىخوانيم :
« . . . و ديگر تكيهء دولت است كه به هيكلى مستحدث و شكلى بديع پرداخته شده و از غرهء سال عرب كه حساب تاريخ هجرى بر آن نهادهاند هر ساله تا ده روز موسم اين مقام كريم است كه رجال دولت بيزوال بر حسب حكم شاهنشاه اسلامپناه ارواحنا فداه طبقات طاقات آن را به الوان زجاجات و چراغهاى بلورين و فنون نوادر اشياء و امتعه ثمين بر آراسته به شعار شريفه تشيع و مناسك موالات اهل البيت عليهم السلام با ازدحامى عام اقدام و اهتمام مىنمايند . اين تكيه شكلا مستدير است مشتمل بر سه مرتبه و اگر سردابهها هم به حساب آيد چهار طبقه خواهد بود . تمام بناى آن از آجر سفيد شده در اوقات تعزيهدارى روى نيمدايرههاى سقف آن را كه از چوب است با پرده و چادر مىپوشانند و سطح داخله تكيه يك جا كاشى معرق است و زياده از بيست هزار نفر در صحن و طبقات و مراتب آن مىگنجد و تخمينا يكصد و پنجاه هزار تومان مخارج بناى اين مكان شريف و مقام منيف شده است . » « 2 »
دليل اصلى ساختن تكيهء عظيم دولت مسافرتهاى ناصر الدين شاه به فرنگ بود . وى كه تماشاخانههاى اروپاييان را ديده و از آنها خوشش آمده بود ، براى نضج نمايش در ايران دستور داد كه با تقليد از معمارى آلبرت هال لندن ، كه در واقع تئاتر سلطنتى انگلستان به شمار مىرفت محلى ساخته شود تا نمايشهاى بزرگ در آن برگزار گردد . اين كار با كمك مهندسين انگليسى صورت گرفت ولى هنوز ساختمان آن تمام نشده بود كه موجى از مخالفت براى اجراى نمايش در آن برخاست و ناصر الدين شاه آن را به تعزيهخوانى اختصاص داد . « 3 »
برخى جهانگردان ساختمان تكيهء دولت را نظير آمفى تئاتر ورونا « 4 » دانستهاند . چنان كه بنجامين در خاطرات خود مىنويسد :
« مرا به روز پنجم تعزيه دعوت كرده بودند . تا قريب ظهر به تكيه رسيديم . چون از كالسكه
هامش
( 1 ) - نمايش در ايران ، بهرام بيضايى ، ص 129 .
( 2 ) - المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 87 - 88 .
( 3 ) - تعزيه در ايران ، صادق همايونى ، ص 73 ، و نيز بنگريد به : تعزيه هنر بومى پيشرو ايران ، پتر چلكووسكى ، ترجمه داود حاتمى ، ص 111 ، شركت انتشارات علمى و فرهنگى .
( 4 ) -Verona