بناهاى معروف دورهء ناصرى پس از توسعهء شهر تهران
يكى از معروفترين بناها و باغهايى كه در زمان ناصر الدين شاه به وجود آمد ، مدرسه و مسجد سپهسالار و همچنين باغ بهارستان است .
در حدود سال 1296 ( ه ق ) ، ميرزا حسين خان سپهسالار كه به سال 1288 ( ه ق ) به منصب صدرات اعظمى رسيده بود ، مدرسه و مسجد سپهسالار را پى افكند . اين بنا مشتمل است بر مسجد جامع بزرگ و مقصورهء عالى و مدرسهاى با صحنى وسيع و دوطبقه حجرات و منارها و ديگر ضمائم و لواحق ، مزين به كاشيها و سنگهاى زيبا ، كه ميرزا حسن خان تمام لوازم كار طالبان علم را براى در آنها فراهم آورده بود .
سپهسالار در سال 1298 ( ه ق ) در شهر مقدس مشهد درگذشت و همانجا مدفون شد . . . باغ و عمارت بهارستان نيز باغى بود كه سپهسالار براى اقامت خود ساخته بود و پس از مرگش چون فرزندى نداشت ، ناصر الدين شاه آن را ضبط كرد . اين باغ قبل از وى ، متعلق به حاج عليخان اعتماد السلطنه ، قاتل اميركبير ، بود و چون به سپهسالار تعلق گرفت عمارت بهارستان را در آنجا به وجود آورد . « 1 »
استاد عبد اللّه انوار دربارهء مسجد سپهسالار مىنويسد :
در جنوب عمارت بهارستان ، مسجد عالى سپهسالار است كه امروز نام مدرسهء عالى مطهرى به خود گرفته . اين مسجد كه در عين حال مدرسه نيز مىباشد ، به سبك مساجد استانبول طرحريزى شده است و بناى آن بهوقت مرگ سپهسالار كامل نبود . چون طبق وقفنامهء آن شاه وقت توليت آن را بهعهده دارد ، بعد از ميرزا حسين به زمان ناصر الدين شاه ، بناى قسمتهايى از آن پايان گرفت و قسمتهاى ناتمام ديگر آن بعد از ناصر الدين شاه آن قدر باقى ماند تا در عهد سلطنت پهلوى دوم آن قسمتها نيز ساخته شد و بناى آن تكميل گرديد و غرض از آن اين بود كه
هامش
( 1 ) - تهران در گذشته و حال ، ص 240 .