فابيوس معلم و استاد اين عمل ، كارخانهء آن را داير داشته است ، تشريففرما شده يقينا به دست مبارك افتتاح به روشن كردن اول چراغ فرمودند . عجالتا دو سه چراغ از اين چراغ به طرز نمونه يكى در داخل عمارت سلطنتى و ديگرى در مقابل سردر الماسيه و ديگرى در ميدان توپخانهء جديد نصب و روشن نموده و مىنمايند تا بعد از تكميل اسباب و آوردن بقيه ما يحتاج آن از فرنگستان انشاء اللّه تعالى در بعضى از خيابانهاى دولتى عموما داير شود . » « 1 »
در المآثر و الآثار نيز دربارهء ادارهء چراغگاز و الكتريسيته و ادارهكنندگان آن مطالبى مىخوانيم :
استاد يوسف ، رئيس كارخانهء چراغگاز و الكتريسيته بود . ميرزا سيد حسين ، پسر ميرزا على اكبر مستوفى ، سررشتهدار بود و حدود شصت نفر عملهجات هم داشتند . » « 2 »
درواقع اين نخستين كارخانهء برق ايران بود . تا زمان مظفر الدين شاه تهران بههمين كارخانهء كوچك قناعت كرد ولى در مجموع در ايران چند كارخانهء برق راهاندازى شده بود كه از جملهء آنها مىتوان به كارخانهء برق مشهد اشاره كرد .
دومين كارخانهء برق در ايران و نخستين كارخانهء برق در ميان شهرستانها ، كارخانهاى بود كه در مشهد و به سال 1320 ( ه . ق ) برقرار شد . اين كارخانه را مظفر الدين شاه از روسيه به مبلغ هشت هزار تومان خريده و به منظور روشن كردن حرم مطهر حضرت رضا ( ع ) وارد ايران نمود كه علاوه بر حرم مطهر ، قسمتى از بالاى خيابان مشهد را نيز كه بين كارخانه و حرم مطهر واقع بود روشنايى مىداد .
سومين كارخانهء برق در ايران نيز دو سال پس از آن ، يعنى در سال 1281 ( ه ش ) ، در آستانهء حضرت رضا ( ع ) به كار افتاد . و اما چهارمين كارخانهء برق ايران و سومين كارخانه درميان شهرستانها در سال 1282 ( ه ش ) ، در شهر رشت تأسيس شد . پنجمين كارخانهء برق ايران در سال 1281 ( ه ش ) ، در تبريز به كار افتاد و در سال 1284 ( ه ش ) ، بخشى از شهر تبريز با روشنايى برق روشن شد . ششمين كارخانهء برق ايران كارخانهاى بود كه ميرزا محمود خان حكيم الملك در حدود سال 1323 ( ه . ق ) از شركت عمومى الكتريك خريد و به ايران آورد و پس از درگذشت او حاج حسين امين الضرب آن را خريد . اين كارخانه كه باوجود فرسودگى تا سالها قابل بهرهبردارى بود و قادر به تأمين برق روشنايى چهار هزار چراغ بود ، در سال 1325 ( ه . ق ) شروع به كار كرد . اين كارخانه در ابتداى خيابان چراغ برق - چراغگاز سابق - و در اول كوچهاى بود كه
هامش
( 1 ) - مرآة البلدان ، ج 4 ، ص 2393 - 2394 .
( 2 ) - المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 391 ، نقل به مضمون .