ولايات مساهله نمايند ، ديوانيان عظام از آنها مؤاخذه كنند و قرار دادند كه عموم ناس از تجار و غيره يك كاغذ سربسته را پنج شاهى رايج و پاكتى را كه تا پنج كاغذ يا بالاتر باشد يكهزار دينار حق القدم به چاپار بدهند كه كاغذها را درست و بىعيب برسانند و با چاپار ديگر جواب از مباشر چاپارخانه آن ولايت بخواهند و اگر چاپاران كاغذ كسى را نرسانند ، صاحب كاغذ بايد كيفيت را به مباشرين روزنامه در دارالخلافهء تهران ابلاغ و حالى نمايند و ديوانيان عظام لازمه مؤاخذه را از او خواهند نمود . » « 1 »
در مرآة البلدان نيز چنين مىخوانيم : « شفيع خان چپرچىباشى التزام داد كه مكتوبات بلاد به نظم به صاحبان برسد و چاپاران زياده از حق خود مطالبه نكنند . » « 2 »
شفيع خان چپرچىباشى كه او را نخستين رئيس پست ايران مىدانند در همان سال كه ظاهرا سال آخر عمرش هم بود به لقب بشير الدوله ملقب شد . پس از فوت او ، پسرش اسماعيل خان به جاى وى منصوب شد . اسماعيلخان تا سه سال در اين سمت باقى بود تا اينكه در سال آخر خدمتش لقب پدر را به او دادند و آنگاه رقم عزل بر صفحهء عملش كشيدند . پس از اسماعيل خان ، نظم عمل چاپارخانهها را به حسين خان سرتيپ محول نمودند . . . ديگر از مأمورين چاپارخانه در آن دوره ، نام دو تن در كتب و مدارك ذكر شده است كه يكى ميرزا سيد حسن ، سررشتهدار كل چاپارخانه و ديگرى آزاد خان سررشتهدار چاپارخانهء تهران است . « 3 »
طرز كار چاپارها چنين بوده است كه نامهها را در خورجين مىگذاشتند و به ترك اسب مىبستند و چون به آبادى و يا شهرى مىرسيدند ، با صداى يكنواخت شيپور ورود خود را اعلام مىداشتند و نامهها را به صاحبانش مىدادند و يا از آنها مىگرفتند . اگر نامهاى بىتمبر بود ، شخصا در مقابل دريافت وجه ، بر آن تمبر مىزدند و خود هم با دست تمبرها را باطل مىكردند .
البته ، اگر در محل ، شعبهء پست داير بود اين كار از وظايف شعبه بود و در اين صورت چاپار فقط نامهها را تحويل مىگرفت . « 4 »
بارى در سال 1290 ( ه . ق ) سفر اول ناصرالدين شاه به اروپا پيش آمد ، و ضمن همين سفر بود كه مدير پست اتريش ، شواليه ريدرر داكسبرگ « 5 » استخدام شد . اين شخص در آغاز سال 1292 ( ه
هامش
( 1 ) . همان ، ص 214 .
( 2 ) . مرآة البلدان ، ص 1073 .
( 3 ) . تاريخ مؤسسات تمدنى جديد در ايران ، ج 2 ، ص 246 .
( 4 ) . همان ، ص 254 .
( 5 ) .Chevalier Gustove Riderer Daxberg