« ميرزا محمد خان سپهسالار اعظم درزمان صدارت خود با اهالى تهران و بلدان نيكو رفتار كرده با عمال مردم زياد نپيچيد ، كينهتوزى و دشمنسوزى و ستيزهگرى نداشته است . نان كسى را نمىبريد و بدنفسى نداشت . فقط قماشى را پيشه خود كرده نهايت صدمت او دشنام بود و دشنام او هم از روى قهر و غضب باطنى نبود بلكه مىخواست بهاين وسيله بعضى مردم از او تمناى بىجا نكنند و اصرار و سماجت دركار نداشته باشند . . . وقتى درحضور همايونى از دشنام او شكايت كردند اعليحضرت به او نهى فرمود كه ديگر دشنام ندهد . وى متعهد شد كه ديگر نگويد ، باز وقتى به غيظ درآمد و فحش بسيار داد ، اعليحضرت شهريارى . . . به او فرمود چرا مخالفت كردى و دشنام دادى ؟ عرض كرد من در صدارت خود منصب كسى را نمىگيرم و مواجب و نان كسى را قطع نمىكنم و چوب و فلك در منزل خود نگاه نداشته و كسى را تنبيه و تأديب نكردهام . پس براى ترس اهالى در نظم مملكت چه چيز را اختيار كنم كه بىنظمى واقع نشود و چاره جزآن ندارم كه اكتفا به فحش نمايم . . . در شوال هزار و دويست و هشتاد و يك صدارت كبرى يافت و در شهر صفر هزار و دويست و هشتاد و سه معزول شد و بعد از چند روز به ايالت خراسان رفت . مدّت صدارت او يكسال و پنجماه مىشود . « 1 » »
معروف است كه ميرزا محمد خان سپهسالار از قجرهاى دربارى بود كه چندان معلوماتى نداشت و پسرانش همه داماد شاه بودند . از آثار خيريهء او بناى مدرسهاى است در حياط شاهى تهران كه معروف است به مدرسهء سپهسالار قديم . « 2 » اما جالب آنكه در شرق خيابان ناصرخسرو و در نزديكى مدرسه مروى هنوز به نام محلهء حياط شاهى معروف است .
اين نام در نقشهء دارالخلافه تهران نيز ديده مىشود . ظاهرا اين نام يادگارى از روزگار پيشين تهران است و گرچه روشن نيست كه به چه عهدى مربوط و به كدام شاه منسوب است ، ولى بازگوكنندهء اين واقعيت است كه آنحدود كه در شمال تهران باستان افتاده است ، در ازمنه پيشين به شاهان و امرا اختصاص داشته است . ديگر آنكه اين منطقه از نقاط ديگر تهران قديم بهسبب ارتفاع بيشتر خوش آب و هواتر است و مىتوان احتمال داد كه مهمانسراى محل فرود تيمور لنگ كه سفير اسپانيا نيز در همانجا مورد پذيرايى قرار گرفت درهمين حدود واقع بوده است . « 3 »
بارى ! مدرسهء سپهسالار قديم در محلهء حياط شاهى ، داراى جلوخان و سردر و دو مناره كه
هامش
( 1 ) . صدر التواريخ ، ص 253 - 254 . نقل به اختصار .
( 2 ) . شرح حال رجال ايران ، ج 3 ، ص 232 .
( 3 ) . تهران در گذشته و حال ، ص 135 - 136 .