سنگ بناى دار الفنون در اوايل سال 1266 ( ه ق ) در زمين واقع در شمال شرقى ارك سلطنتى كه پيش از آن سربازخانه بود ، نهاده شد . نقشهء آن را ميرزا رضاى مهندس كشيد ، ميرزا رضاى مهندس از شاگردانى بود كه در زمان عباس ميرزا براى تحصيل به انگلستان رفته بود و محمد تقى خان معمارباشى دولت مأمور ساخت آن گرديد و شاهزاده بهرام به كار بنايى آن رسيدگى مىكرد . « 1 »
اعتماد السلطنه دربارهء ميرزا رضاى مهندسباشى مىنويسد :
دوشنبه غره ربيع الثانى 1299 ، به اتفاق حضرات مسجد آقا بهرام كه مجلس فاتحهخوانى ميرزا عباس مهندسباشى بود رفتيم . ميرزا رضا نود و شش سال عمر داشت . در زمان عباس ميرزاى نايب السلطنه ظاهرا هفتاد سال قبل با ميرزا جعفر خان مشير الدوله مأمور شده بود و رفته بود لندن تحصيل كرده بود . بسيار آدم قابلى بود . زبان انگليسى را كاملا مىدانست . در هندسه و قلعهسازى مهارت كامل داشت . با اين كبر سن باز مشاعر داشت . اما چشم او نمىديد و اينكه مرد حادثه بود ، نه از اجل طبيعى . به اين تفضيل : به جهت قضاى حاجت از بالاخانه خواسته بود بيرون بيايد ، به جاى اينكه در مهتابى را باز كند ، در رو به حياط را باز كرد ، از چهار ذرع افتاده بود و كلهاش به زمين آمده بود ، تلف شد . » « 2 »
درخور يادآوريست كه مسجد آقا بهرام كه امروزه جنب بنبست حولهبافها و كوچهء حياط شاهى قرار دارد ، سابقا در خيابان پامنار واقع بود .
آغا بهرام خواجهء قراباغى بود و امير ديوانخانه . وى يكى از كسانى بود كه باعث شورش سربازان عليه اميركبير شده بود . اميركبير پس از برقرارى نظم او را به كرمانشاه تبعيد كرد . « 3 » گفتنى است كه آغا بهرام خواجهء امينه اقدس يكى از زنان ناصر الدين شاه بود . « 4 » از او به عنوان سرتيپ اول هم ياد شده است . « 5 »
ساختمان قسمت شرقى دار الفنون ، تا اواخر سال 1267 ( ه ق ) به پايان رسيد . چهار طرف مدرسه را پنجاه اتاق منقش مذهب ساختهاند كه هر كدام به طول و عرض چهار ذرع ساخته شده و جلو آنها را ايوانهاى وسيع بنا نمودهاند . در گوشهء شمال شرقى تالار تئاتر احداث شده و در
هامش
( 1 ) . همان ، ص 355 ، و شرح حال رجال ايران ، ج 5 ، ص 96 .
( 2 ) . روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 149 .
( 3 ) . حقايق الاخبار ناصرى . محمد جعفر خورموچى . به كوشش حسين خديو جم . ص 60 و اميركبير و ايران . ص 199 .
( 4 ) . شرح حال رجال ايران ، ج 6 ، ص 87 .
( 5 ) . المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 391 .