خارج آن را با خطوط تزئينى و صحنههاى نشاطانگيز نبرد حيوانات و غيره تزيين كردهاند .
نارنجستان باغهاى ملاكين ثروتمند به شكوه جلال تمام آراسته شده است . مركبات و ساير ميوههاى خاص سرزمينهاى گرم و مرطوب در فضاى آزاد عمل نمىآيد ، زيرا زمستان تهران سخت سرد مىشود . پس ناچار بايد قدرى به آنها كمك كرد آن هم با تعبيهء اتاقى چوبى در اطراف يا با كندن گود و كشيدن چادر به روى آنها و گذاردن مقدارى آتش براى سرپا نگاهداشتنشان . از اين گذشته درختان مركبات را در نيمهء پستتر اتاق نشيمن زمستانى كه رو به قبله است مىگذارند تا در اثر حرارتى كه از بخارى بر آنها مىتابد گرم شوند و شاداب بمانند . در نارنجستانهاى سلطنتى برعكس ، درختان را در گودى زيادى قرار مىدهند و بخارىها را چند متر بالاتر مىگذارند ، در نتيجه درختان را هرسال سرما مىزند و باز ناگزير با صرف مخارج بسيار درختان تازه به جاى آنها مىكارند و اين منبع « مداخل » خوبى براى كارمندان دربار به شمار مىرود .
در خارج از شهر نيز باغهاى وسيعى وجود دارد كه اغلب به شاه تعلق دارد ، زيرا يا اين باغها به خرج دولت احداث شده است ، مانند باغ لالهزار ، باغ نگارستان و قصر قجر ، يا مردم به طور خصوصى آنها را ايجاد كردهاند و بر حسب سير عادى حوادث توسط دولت مصادره و به تملك آن درآمده است .
از اين قبيل است باغهاى نبىخان ، نظاميه ، داوديه ، ايلخانى ، از باغهاى خصوصى باغ خان باباخان سردار ، « 1 » تحتالحمايه سابق روسيه كه از همهء باغهاى ديگر وسيعتر ، سيرآبتر و شادابتر است ، شايان ذكر است باغ قصر قجر با كاخ زيبا و صفههاى سرسبز كه بسيار خوب آبيارى شده و منظرهء زيبايى دارد يكى از زيباترين مراكز اطراف شهر تهران است . متأسفانه به قسمتى از اين باغ كه به پارك شبيه است درست رسيدگى نشده و چنارهاى تناور آن را در اين اواخر براى تهيهء الوار قطع كردهاند .
باغ واقع در كن در دو ميلى تهران از نظر مجموعهء درختانش و همچنين باغ دولتآباد در نزديكى ويرانههاى رى ممتازند ، اما اين هر دو باغ را براى تهيهء الوار درست و حسابى نجارى كردهاند . « 2 »
هامش
( 1 ) . حسن خان يا محمد حسن خان سردار ملقب به سارى اصلان ( شيرزرد ) و معروف به خان بابا خان پسر محمد خان قاجار ايروانى كه بر خلاف گفتهء پولاك يكى از سرداران و فرماندهان خوب ايران بود كه در سال 1271 هجرى به سكته قلبى درگذشت . ( شرح حال رجال ايران ، ج 1 ، ص 329 و 332 ) .
( 2 ) . ايران و ايرانيان ( سفرنامهء پولاك ) ، ص 60 - 78 ، نقل به اختصار .