تغييرات ناگهانى از بين مىرفتند . جايى مىنويسد : « بعده به باغ آمدم . ديشب هوا بسيار گرم بود . از سبب ماندن حاج بيچاره در زير خيمهها در آفتاب گرم بيمار شدند و عجم سردسيرى بودند . آب و هواى اينجا موافقت نكرد ، و يك دو هزار حجاج به رحمت الهى پيوستند » .
شروع حركت كاروان عموما پس از نماز صبح آغاز مىشد . سرعت قافله در بسيارى از مكانها كم شده و معطل مىشدند . به سبب شدّت سرما و سنگينى بارها قافله راه را به كندى مىپيمود . سيستم مديريت كاروان از نقش حمله دار و عكّام و جمّال و تفاوت و تقسيم كار ميان آنان از لابلاى اين سفرنامه به خوبى آشكار است . كارگزاران كاروانهاى حجّاج اعم از حمله دار ، تفنگچى ، دليل ، عكام ، كشكچى ، و جمّال در بين شهرهاى نجف و مدينه همه از افراد قبايل بودند .
از اينرو گاه به جاى حمايت و محافظت از كاروانها خود به چپاول و دزدى آنها مىپرداختند . به اين ترتيب مسير رفتن حجاج يكباره به ميدان جنگ بدل مىگشت .
فرستادن و دريافت مراسلات و خبرگيرى از احوال خانواده و آشنايان به صورت مداوم در طول سفر وجود داشته و توسط حملهدارها و افرادى كه از حج باز مىگشتند ، انجام مىگرفت . مؤلف اين كتاب نيز پيوسته به فرستادن رقعه ، كاغذ ، نوشته و نامه مشغول بود . حاجيانى كه از سفر باز مىگردند نه تنها نامهها را مىبرند بلكه جزئيات اخبار مكّه و مدينه را نيز به اطلاع مىرسانند .
شرايط آب و هوايى در ادامهء سفر براى مسافرانى كه تماس بىواسطهاى با آن دارند ، نقش بسيار مهمى را ايفا مىكند . قافله در باد تند و باران شديد قادر به پيمودن راه نيست . قافله در مه غليظ به ناچار توقف مىكند و بيشتر دزدىها و چپاولها در چنين آب و هوايى و در تاريكى شب انجام مىشود . از دزدى آفتابه و عمامه بگير تا دزدى و شتر و غيره و هرچه دزدان دستشان به آن برسد . دزدى از سوى افراد قبيله عنيزه علنا انجام مىشد و جلوگيرى از آن ممكن نبود . اگر شخصى در پى دزدان مىرفت يا او را مىكشتند يا برهنهاش مىكردند .
در ميان سوژههاى دزدى بيشترين موارد مربوط به خيكهاى آب بود كه حياتىترين ما يحتاج حجاج بود . درحالىكه به دليل همراهى قشون عثمانى با
تذكرة الطريق في مصائب حجاج بيت الله العتيق ( فارسى ) — صفحة 27
مساهمون: محمد عبد الحسين كربلايي كرناتكى هندى
ص٢٧