همهجا او را بيگم صاحبه قبله مىخواند ، فراوان ياد كرده است . يك بار از همسرش ياد مىكند كه سابقا درگذشته و سالگرد او فرارسيده است . اما بهطور كل درباره خانوادهاش مثلا اينكه فرزندى داشته است يا نه ، اطلاعاتى ندارد . با اين حال مىتوان جسته گريخته مطالبى به دست آورد . اينكه او كنيزكانى داشته است ، اشاراتى ديده مىشود . يك بار هم اشاره مىكند كه اقامت اجبارى حجاج براى مدت طولانى در منطقه قصيم ، منجر به يك ارتباط نامشروع شد كه مشكلاتى را هم ايجاد كرد . حتى برخى از آنان از همانجا زن گرفتند « امروز سيد ابراهيم آمده بودند ، گفتند كه : سيّد حسن صرّاف كربلاى معلّى زن وهابى نكاح كرده است » .
حاجيان ايرانى و شيعيان مراسم مخصوص به خود را در ايام سوگوارى و احيانا جشنها دارند و اين قبيل امور را در اين سفر هم فراموش نمىكنند .
نوروز فراموش نمىشود . طبيعى است كه در برگزارى مراسم عاشورا احتياطهاى لازم را دارند . در كاروانى كه حافظ كربلايى ما بوده روحانى هم وجود داشته و خود او هم گاه براى ديگران حمله حيدرى مىخوانده است .
اطلاعات سفرنامهء حاضر درباره شهرهايى محل اقامت اندك است . حتى از شهر مدينه هم كه مدت زمان طولانى در آنجا مانده ، اطلاعات جغرافيايى خاصى نمىدهد ، با اين حال ، اطلاعات وى براى نگارش تاريخ اجتماعى حجاز سودمند است . اين مسأله بهخصوص درباره باديه و مسيرها و نحوه حركت و مشكل كمآبى و چگونگى حركت كاروان و تهيه آب و خريد و فروش و بسيارى از مسائل ديگر صادق است . مسكوكات مورد استفاده در اين سفر كه شامل انواع و اقسام آنها مىشده ، اطلاعاتى را درباره بخشى از مسائل داد و ستد در اختيار مىگذارد . مطالبى هم درباره وسائل سفر از شتر و قاطر و الاغ گرفته تا كجاوه و انواع و اقسام آنها در اين سفرنامه وجود دارد . حاجيانى كه از ايران و هند آمده و براى نخستين بار شتر مىبينند ، براى استفاده از اين حيوان با مشكلات عديدهاى روبهرو مىشوند . كمردرد ، حالت تهوع ، استفراغ ، سختى سوار و پياده شدن ، ناتوانى در هدايت حيوان و عقب ماندن از كاروان و افتادن از شتر و كجاوه و غيره از اين قبيل مشكلات است . چه بسيار حجاجى كه به دليل بدى آب و هوا و
تذكرة الطريق في مصائب حجاج بيت الله العتيق ( فارسى ) — صفحة 26
مساهمون: محمد عبد الحسين كربلايي كرناتكى هندى
ص٢٦