و من بهطور نصيحت به شما مىگويم كه اگر مىخواهيد كار عمدهاى صورت دهيد و ارمغان خوبى با خود به اروپا ببريد ، بهتر آن است كه در اوضاع زندگانى ايرانيان و طرز حكومت استبدادى آنان و تجارت و فلاحت و آداب و رسوم و اخلاق و مذهب ايران تحقيقات خود را به صورت كتابى طبع و در دسترس اروپائيان بگذاريد » .
ايى كتاب نوشته مىشود و به نام « از خراسان تا بختيارى » منتشر مىگردد و در 1027 صفحه ترجمه و طبع شده است . در آن كتاب خاورشناس نامبرده از جمله دربارهء قم مىنويسد :
« موقعى كه به قم وارد شديم شب بود و نمىتوانستيم شهر را تماشا كنيم . پس از عبور از چند كوچه به كاروانسراى بزرگى رسيديم . قسمت عمدهء شهر در طرف چپ ما واقع شده و چراغهاى منارهء بلند مقبره ( بارگاه حضرت معصومه ) مانند ستارگان در فضا درخشان بود . . . بامداد كه چشم گشوديم و از تختخواب به زير آمديم نظرمان به مقبرهء باشكوه حضرت فاطمه افتاد كه گنبد طلائى و منارههاى آبى رنگ آن ، ابهت و جلوهء خاصى داشت .
سر در مقبره و حواشى آن با كاشيهاى نفيسى زينت يافته و در اطراف مقبره هم باغهاى زيادى ديده مىشود كه رنگ سبز اشجار با رنگ كاشيها مخلوط شده ، و تابلوى زيبائى را تشكيل مىداد . . . بازار قم هم مانند ساير شهرها پرجمعيت است . سواران و ساربانان پيوسته با صداى بلند به مردم خبردار مىگويند . كسبه و مشتريان با هم سرگرم گفتگو مىباشند و براى چند شاهى چانه مىزنند ! . . .
تيمور لنگ اين شهر را به كلى ويران ساخت . خوشبختانه در دوران سلطنت سلسلهء صفويه دوباره از ميان خرابهها سر بلند كرد و روى آبادانى و ترقى ديد . كاروانسراها و بازارهاى وسيعى در آن ساخته شده و به تدريج تجارت آن رونق و اهميتى پيدا كرد . . . در سال 1722 ( ميلادى ) افغانها مجددا اين شهر را غارت و خراب كردند ، شقاوت و بىرحمى آنها نسبت به سكنه بيشتر از تيمور بود .
يكى از سياحان اروپائى موسوم به فرازر
Fraser
كه يك قرن پس از حمله افغانها از اين شهر عبور كرده ، مىنويسد : « از شهر آباد قم فقط تودهء خاكى برجا مانده است » !
در سال 1872 جمعيت اين شهر را به قريب 4000 و در سال 1884 نزديك به 7000 نفر
هامش
خور خرد و كلان بود ؛ ارمنيان ايران نيز منفور مسلمانان به شمار مىآمدند ، با اين وصف به گفتهء اين مرد كاردان فرانسوى چيز ارزشدارى در ايران باقى نگذارده بودند ! بنابراين بايد از فعاليت و آزادى زايد الوصفى كه اينك در داخله ايران دارند به خدا پناه برد ! ( د ) .