نوشتهاند « لرد كرزن » « 1 » در سال 1890 چنين مىنويسد : « جمعيت ثابت قم 20000 نفر و غير ثابت 10000 نفر است . اخيرا جمعيت ثابت آن را 25000 تا 30000 نفر و غير ثابت آن را 20000 به شمار آوردهاند » .
شهر قم داراى موقعيت خاصى است كه از هر حيث بهتر از تهران است . اين شهر در كنار انار بار واقع شده و محل تلاقى جادههاى تهران و قزوين و سلطان آباد و بروجرد و همدان و يزد و كاشان و اصفهان مىباشد . عدهء زيادى از علما و سادات در اين شهر اقامت دارند كه لرد كرزن آنها را چنين معرفى مىكند : « اينان اشخاص متعصبى هستند كه چون هيچوقت مجازات نمىبينند ! به آزار رساندن سايرين عادت نمودهاند » « 2 »
اقامت بيگانگان مخصوصا اروپائيان در اين شهر امكانپذير نيست . نظر به اين كه سكنهء اين شهر تعصب مذهبى فوقالعادهاى دارند ، ممكن است كوچكترين جرقهاى كينههاى ديرينهء مذهبى را تحريك نمايد و شورش توليد كند
غير مسلمانان از قبيل يهودىها و ارمنىها و پارسيان ( زردشتيها ) نمىتوانند در اين شهر اقامت كنند و به كسب و تجارت پردازند . بهطورى كه شنيدم در چند سال قبل چند نفر از خانمهاى انگليسى مأمور شدند كه در تلگرافخانهء هند و اروپائى اين شهر كار كنند . اين خانمها محض احتياط مجبور بودند كه در موقع حركت در كوچه و بازار لباسى از خواهران مسلمان خود ! به عاريت بگيرند و با روى پوشيده و مستور در چادر حركت نمايند تا از آزار سكنه محفوظ باشند .
در بالاى گنبد طلائى مقبرهء ( حضرت معصومه ) ميلهاى كه داراى چند گلوله طلائى است قرار دارد . حواشى درها با كاشيهاى آبى تيره رنگ زينت يافته است . منارههاى كم ارتفاع مقبره « 3 » از كاشيهاى سفيد و آبى كه به شكل شطرنجى و بهطور قرينه به كار رفته پوشيده شده است . در پائين مقبره باغ مشجرى است كه منزلگاه متوليان مقبره است . چون از بيرون باغ نظرى انداختم ، خيابانهائى را ديديم كه باغ را به قسمتهايى تقسيم كرده و درختان گل
هامش
( 1 ) - وزير خارجه و سياستمدار انگلستان در كتاب « ايران و مسئلهء ايران » .
( 2 ) - منظور از سايرين ، اروپائيان و بيگانگان است ، اين نويسنده متأسف است كه چرا علماى قم مجازات نمىشوند تا آنها با آزادى بيشترى در كشور بىصاحب ايران بتوانند هر كار دلخواهى را انجام داده و به رواج فساد و تضعيف روحيهء دينى مردم اشتغال ورزند و آداب اروپائى را جايگزين رسوم اسلامى و دينى ما كنند و قادر باشند نقشههاى غارتگرى و استعمارى خود را هرچه بهتر عملى سازند ! ( د )
( 3 ) - آن موقع در صحن بزرگ دو منارهء مرتفع آن واقع در دو طرف ايوان آئينه ساخته نشده بود ( د ) .