سرخ خارستان نفوذناپذيرى را تشكيل داده بود .
پس از عبور از دروازهء بلندى به محلات خارج شهر وارد شديم كه همه خراب و حزنانگيز بود . در ميان جاده حفرههاى عميقى ديده مىشد كه خاك آنها را براى ساختن بناهاى تازه يا قوت دادن به مزارع برده و موجبات زحمت عابرين را فراهم نمودهاند . « 1 »
قم در حال حاضر
با اين كه قم از شهرهاى مهم و مشهور ايران و در جوار مركز مملكت يعنى در 24 فرسخى تهران واقع است ، مع الوصف در نيم قرن گذشته هنگام مقايسه با شهرهاى مشابه خود از نظر عمران و آبادى و تحولات شهرى پيشرفت چندانى نكرده است . تا قبل از شهريور بيست جز تأسيس بعضى از ادارات دولتى و احداث چند خيابان و چند باب عمارت نوساز و تبديل قبرستان جلو آستانه مقدسه به باغ ملى و ميدانى كه امروز معروف به ميدان آستانه است ، همچنين تأسيس ايستگاه راهآهن و تأسيس كارخانه ريسباف و كارخانه برق آن و چند باب دبستان و دبيرستان ، كار مهمى كه در خور اين شهر مؤثر و تاريخى باشد انجام نگرفت .
بعد از شهريور بيست نظر به اوضاع و احوال جهان و امكانات و مقتضيات روز مخصوصا پس از اقامت مرحوم آيت اللّه بروجردى مرجع تقليد شيعيان جهان در اين شهر و نظر به موقعيت حوزهء علميه ، شهر قم نسبت به سابق پيشرفت قابل ملاحظهاى نمود ، ولى باز در شرائط فعلى امكانات براى ترقى و پيشرفت قم بيش از اينهاست . وضع عمومى قم در حال حاضر از قرارى است كه ذيلا بهطور فهرست مسطور مىگردد :
شهر قم به وسيله رودخانهء آن به دو قسمت تقسيم مىشود . اطراف شهر را باغهاى انار و انجير و به احاطه كرده و در اراضى مجاور آن گندم و جو و پنبه و كرچك و كنجد و صيفى به دست مىآيد ، قسمت عمدهء شهر كهنهساز و قديمى است ، و فقط محلهء صفائيه و مغرب رودخانه و ناحيه ايستگاه راهآهن و محلهء باجك و بخش دو ( ابرقو ) و محلهء مبارك آباد و قسمتى از محلهء كوچه حرم و قسمتهائى از ساير نقاط شهر ، داراى ساختمانهاى جديد و ابنيهء نوساز است .
كليهء ساكنين شيعه اثنى عشرى و زنان آن همه باحجاب هستند ، و از زنان بىحجاب و افراد خارج مذهب و فرقههاى گمراه و سينما و تئاتر و شرابفروشى و ساير وسائل مفسد
هامش
( 1 ) - سفرنامهء هانرى رنه دالمانى فرانسوى - ترجمه فرهوشى ( مترجم همايون ) از صفحه 847 تا 857 ( د ) .