مرحوم فيض در تذكرهها تتبع زياد نكرده ، و گرنه شعراى قم و اشعار آنها بيش از اينها است كه او نام برده و آورده است . او كه در سال 1309 قمرى درگذشته ، شعرا را از زمان صفويه تا زمان قاجاريه كه معاصر آنها بوده آورده ، و بعضى از معاصرانش را كه در قيد بودهاند هم نام برده است .
قسمت دوم خاتمه كتاب « تاريخ علما و شعراى گيلان » است كه حسن شمس گيلانى در سال 1326 شمسى در آن كتاب مختصر آورده و سال بعد چاپ شده ، و مؤلف قسمت عمدهء آن را هم از روى آن يادداشت كرده است .
نمىدانم شمس گيلانى تعداد شعرا را خود تتبع كرده و از تذكرهها درآورده ، يا او هم از روى نوشته ديگرى يادداشت كرده است .
بعضى از شعرائى كه او نام برده در مجموعه مرحوم فيض هم هست ، و بعضى از اشعار با اشعار ديگر هر شاعر ، ولى هردو تمام شعراى قم را نام نبردهاند .
بارى ، اين هم توفيق ديگرى است براى ما كه « تاريخ قم » كه در دست شماست از هر نظر كامل باشد ، و ما هم حق مؤلف دانشمند فقيد را كاملا ادا كرده باشيم . « 1 »
- 12 - [ چون سخن از قم و تاريخ قم است بايد بگويم كه شرافت . . . ]
چون سخن از قم و تاريخ قم است بايد بگويم كه شرافت اين شهر مقدس بيشتر بدان جهت بوده است كه در سال 201 هجرى دختر امام هفتم و خواهر امام هشتم ، و عمه امام نهم يعنى حضرت فاطمه معصومه عليها السّلام در اين خاك عنبر سرشت آرميده است ، و همين نيز باعث شرافت اين تربت مقدس شده است .
آن همه آوازهها از وجود انبوه امامزادگان ، علما ، فقها ، محدثين ، مفسرين و مورخين قم هم كه نام و آثارشان در كتب رجالى پيشين امثال رجال و فهرست شيخ طوسى و رجال نجاشى آمده است ، پس از آمدن و مدفون شدن حضرت معصومه 3 در اين تربت پاك بوده است .
مردان بافضيلت قم كه قبل از سال 201 ه از اصحاب ائمه اطهار عليه السّلام بودهاند و به خدمت آن ذوات مقدس مىرسيدهاند ، و جايگاه والائى داشتهاند ، راويان خاص ائمه شيعيان با اخلاص بودهاند ، و ديگر مؤلف و مصنف و صاحبنظر در علوم و فنون نبودهاند .
اما دانشمندانى امثال آدم بن اسحاق قمى ، محمد بن اسحاق قمى ، محمد بن قولويه ، فرزندش جعفر بن محمد قولويه ، احمد بن حمزة بن يسع ، احمد بن اسماعيل قمى ، احمد بن
هامش
( 1 ) - جاى تعجب است كه در « الذريعه » نه از تاريخ قم ، و تذكرهء شعراى قم ، و نه تذكرهء شعراى معاصرين ميرزا على اكبر فيض و نه از تاريخ قم به تصحيح ما نامى نبرده است .