عطأ بن سائب خشك « 1 » نامداشت بر بلخ گماشت ، عطا در يك فرسخى بلخ بر سه نهر آن پلهائى را بست كه به قناطر عطاء شهرت داشت ، چون مردم بلخ از قيس خواهشمند صلح گشتند با ايشان صلح نمود ، و عبد اللّه بن خازم را بر هرات و پوشنگ و بادغيس به صلح والى گردانيد ، و بوسيلهء او خواستههاى فراوان ازينجا به ابن عامر رسيد سنه 41 ه « 2 »
در سال 45 ه - 665 م زياد بن ابو سفيان ( فرزند سميه و برادر استلحاقى معاويه ) بر بصره و خراسان و سيستان و ملحقات آن بحيث حكمران گماشته شد ، وى از طرف خود اشخاصى را برين سرزمين حاكم ساخت ، و خراسان را بر ولايات ذيل بخش نمود :
بر مرو امير بن احمر يشكرى و او نخستين بار عرب را در مرو ساكن ساخت .
برابر شهر ( نشاپور ) خليد بن عبد اللّه حنفى .
بر مرورود و فارياب و طالقان قيس بن هيثم .
بر هرات و بادغيس و قادس و پوشنگ نافع بن خالد طاحى .
زياد در رأس اين اشخاص مرد شريف و عفيفى را كه از صحابه حضرت پيامبر ( ص ) بود ، و او را حكم بن عمرو غفارى گفتندى گماشت ، وى علاوه بر ان ولايات ، در شمال آمو نيز پيشرفت « 3 » و بقول ابن اثير غفارى اولين مسلمى است كه از درياى آمو آب نوشيد و وضو ساخت و دوگانه براى يگانه گذارد .
و همين صحابى بزرگوار نخستين بار بر جبال غور نيز تاخت و مردم آن را به زور شمشير مطيع كرد ، و غنايم فراوان را گرفت .
گويند كه زياد به او نوشت : امير المومنين معاويه از من سيم و زر خواسته است ، پس بايد آن را بين مردم بخش نكنى و بفرستى . غفارى در پاسخش نوشت
هامش
( 1 ) - عطا را بدين سبب عطاء خشك گفتندى كه نخستين فرد مسلمان بود ، كه بهرات از دروازهء خشك داخل شده بود ( الكامل 3 / 211 ) اين دروازهء شهر هرات ، تاكنون بدين نام موسوم است .
( 2 ) - فتوح 506 و الكامل 3 / 213
( 3 ) - فتوح 506 و طبرى 4 / 165 ببعد و الكامل 3 / 228