به 745 و 746 هجرى ( مذكور در صفحهء 64 متن كتاب ) و كاشيكاريهاى ابنيهء عالى خراسان مذكور در سطور پيشين نمونهها و گواههاى پايندهء آن بشمار ميرود سهم عمدهاى را كه استادان هنرمند شيراز در مجمع هنرى سمرقند و در دنبالهء آن در مكتب هنرى وسيع هرات داشتهاند نمايان ميسازد « 1 » و بجرئت ميتوان گفت كه اگر بررسى دقيقى از نزديك نسبت با بنيهء تاريخى قرون هشتم و نهم هجرى در سمرقند و هرات خصوصا كاشيكارى آنها به عمل آيد و نسخههاى خطّى مزيّن به تذهيب و مينياتور آنزمان كه از مكتب هنرى هرات باقيمانده است از لحاظ سهم استادان شيرازى « 2 » طرف توجّه واقع گردد اطّلاعات بس فزونتر از آنچه اشاره رفت دراينباره فراهم خواهد آمد « 3 » و با در نظر آوردن اين امر كه سلسلهء شهرياران مغولى
هامش
( 1 ) شايد اشاره بيك امر تصادفى هم در اينجا بمورد باشد كه طبق خبر مندرج در روزنامهء اطلاعات ( شمارهء 11127 - 8 تيرماه 1342 ) در پانزدهمين جلسهء شوراى مركزى دانشگاههاى ايران آقاى دكتر اسمعيل بيكى شيرازى رئيس سابق دانشگاه مشهد مجددا برياست آن دانشگاه انتخاب شدهاند .
( 2 ) قريهاى هم در حوالى سمرقند بنام شيراز وجود داشته است ( نقل از كتاب قنديه چاپ تهران تيرماه 1334 ش ) ولى طبعا استادان كاشيكار زبردست شيرازى از مردم آنجا نبودهاند چه استادان هنرمند جز در شهر بزرگ و مركز هنرى نميتوانستند پرورش يافت و در كتيبههاى فراوان آثار تاريخى همهجا استادان كاشيكار يا گچبر يا معمار و امثال آن نام شهر منسوب به خود را ذكر مينمودهاند نه قريه را و قريهء شيراز سمرقند واجد شرائطى نبوده است كه استادان متعدد كاشيكار را تربيت و بعالم هنر عرضه نمايد .
( 3 ) محقق و نويسندهء ارجمند آقاى يحيى ذكاء ضمن برگه ( فيش ) هائى كه دربارهء استادان و هنرمندان مختلف پيشين تنظيم نمودهاند هفت برگه بنام استاد قوام الدين شيرازى مرقوم داشته از راه لطف و همكارى آنها را به اختيار اينجانب گذاردهاند و با ملاحظهء برگههاى مزبور اضافه بر اطلاعات مرقوم در سطور گذشته چنين برميآيد كه استاد نامبرده ابنيهء متعددى هم در هرات ساخته بود و اغلب عمارات ملكهء گوهرشاد در آن شهر و همچنين گنبد سبز و مصلى هرات ( كه در سال 1264 شمسى بدستور امير عبد الرحمن خان ويران گرديد ) از كارهاى همين استاد بوده است و زمانى هم مورد بىمهرى شاهرخ قرار گرفت و مدت يكسال اجازهء حضور خدمت به او داده نشد و چون استاد آشنا به علم نجوم نيز بود تقويمى استخراج كرد و براى عرضهء آن با توسل به بزرگان دربار بحضور شاهرخ رسيد و سلطان شاهرخ پس از ديدن استاد قوام الدين و تقويم استخراجى وى تبسمى كرده اين بيت را خواند :تو كار زمين را نكو ساختى * كه با آسمان نيز پرداختىاستاد قوام الدين شيرازى در غرهء ماه شعبان سال 842 هجرى ( و بقولى بسال 844 هجرى ) درگذشته است .