مراكز هنرى آنزمان به سمرقند آورد و بدينوسيله مجمع هنرى و مكتب صنايع ظريفهء عالى از دوران خود در سمرقند بنياد نهاد و ابنيهء متعدّد قرن هشتم هجرى در سمرقند از جمله مظاهر همين مكتب هنرى بشمار ميرود كه بناى گور امير - آرامگاه امير تيمور - مهمترين آنها بشمار ميرود « 1 » .
در نمايشگاه آثار هنرى ايران كه بسال 1314 شمسى در موزه ارميتاژلنين گراد تأسيس شده بود قطعاتى از كاشيكاريهاى معرّق ابنيهء دوران امير تيمور در سمرقند را بمعرض نمايش گذارده در توضيحات مربوط به اين آثار مضامينى از كتابهاى ظفرنامهء شرف الدّين و ابن عربشاه و كلاويخو سيّاح و سفير اسپانيا در دربار امير تيمور و امير ابو طالب و گفتههاى مردم را دربارهء مسجد سمرقند و گور امير نقل و ترجمه نموده بودند از جمله مضامين مزبور اين مطلب نقل شده بود كه « امير تيمور استادانى از بصره و بغداد آورد كه طرح فرشهاى مسجد را مانند آنچه در ابنيهء فارس و كرمان است ريختند و فرشهائى نظير آنچه در ابنيهء ايرانست درست كردند و استادانى از حلب آورد كه چراغها و شمعهاى مسجد را به طرز بناهاى حلب ترتيب دادند و در هنگام شب چون ماه فروزندگى پيدا ميكرد » .
پس از امير تيمور چون نوبت سلطنت بفرزندش سلطان شاهرخ رسيد مركز هنرى سمرقند به هرات انتقال يافت و اهميّت و توسعهء مكتب هرات در قرن نهم هجرى از لحاظ هنرهاى ظريفهء متعدّد بحثى جداگانه و بس مهمّ است كه مجال و حوصلهء ذكر آن در اين مقدّمه نيست و همينقدر ميتوان گفت وجود مكتب بزرگ هنرى شيراز در قرن هشتم و نهم هجرى كه قرآنهاى خطّى آستانهء شاهچراغ مورّخ
هامش
( 1 ) بناى معروف گور امير مورخ بسال 773 هجرى بوده نام استاد سازنده آن بر لوحهء كاشى بالاى درب ورودى بنا بدينگونه نوشته شده است : عمل محمود بن محمد البنا اصفهانى ، از بناهاى ديگر سمرقند كه در قرن هشتم هجرى بشرح بالا احداث گرديده است نيز ميتوان بقعهء موسوم به اميرزاده ( مورخ به 788 هجرى ) و مقبرههاى تركان آغاتولگوتكين ( 777 هجرى ) و شيرين بيك آغا ( 787 هجرى ) و مسجد شاه زنده را نام برد - ضمنا براى اطلاعات بيشتر دربارهء مسجد شاه زنده و مزارات سمرقند ممكن است بكتاب قنديه ( بكوشش آقاى ايرج افشار - از انتشارات كتابخانهء طهورى - چاپ تهران - تيرماه 1334 ش ) مراجعه نمود .