ترديد نيست كه چنين پزشكانى مدتها در كار خود ناپخته مىبودند و ديرگاهى مىكشيد كه آنها با درمان بيماران ورزيدگى يافته پخته مىشدند . همين ميرزا محمد على نير الحكما كه در بالا نام برديم اين گفته را بگونهء شوخى بر زبان مىآورد و مىگفت « هروقت براى فاتحه بقبرستان مىروم از خجالت عبا را بر سر مىكشم زيرا بيشتر خفتگان كسانى هستند كه من حكيم آنها بودهام » و گاهى عبارت آخر را به صورت « من آنها را كشتهام » ادا مىكرد .
پزشكان اردبيل در يكقرن گذشته :
اردبيل ، چنان كه گفتهايم منطقهء پرجمعيتى بود و ساكنان روستاها و بخشهاى آن با مناطق عشايرنشين جمعيت زيادى را تشكيل مىداد . از اينرو طبيب نيز در اين شهر متعدد بود و مطبّ آنها پناهگاهى براى بيماران شناخته مىشد .
با سكونت ارامنه در اين شهر ، اطباى آنها هم در خدمت مردم بودند همچنين پزشكان يهودى ، بطوريكه در گذشته ياد كردهايم ، بطبابت اشتغال داشتند . پس از آنكه ايرانيان ساكن روسيه از آن كشور اخراج شدند گروهى از آنان ، كه خود يا پدران و اجدادشان اردبيلى بودند ، بنام « چروون » بدين شهر آمدند و در بين آنها پزشكانى هم بودند كه كمر بمعالجهء مرضى بستند و در اين زمينه خدمات مفيدى كردند . شادروان دكتر « حاج بابا حاذق » ، « دكتر محمد روانخواه » معروف به « كور عبّاسلو » ، « غلامعلى طريقى » كه از اطبّاى سى چهل سال اخير در اين ولايت بودند از جملهء مهاجرين بشمار مىآمدند .
از پزشكان معروف ارمنى شخصى بنام « لوتر » در اين شهر مشهور بود . او كه هشتاد سال پيش در اردبيل طبابت مىكرد ، چون بر خلاف ديگران به سرش كلاه نمىگذاشته از اينرو به پزشك سربرهنه شهرت داشته است . در سالهاى بعد پزشكان ارمنى ديگرى هم در اين شهر بودند كه « دكتر مانوك » ، « دكتر جلاليان » ، « دكتر سامسون اوف » ، « دكتر رستم اوف » و در اين اواخر « مسيو پاول » « 2 » از شناختهشدگان آنها بودند .
ما در صفحهء 80 جلد دوم اين كتاب از يك پزشك مجرب يهودى بنام « جهود آقاجان » ياد كرده بخدمات او به بيماران اين شهر در يكقرن پيش اشاره نمودهايم . او
هامش
( 2 ) - او تنها ارمنى بود كه تا آخر عمر در اردبيل ماند و در آنجا درگذشت . طبيب حاذقى بود ولى در اواخر عمر بسبب ابتلاى به الكل ناتوان گشته بود . بعد از مرگش چون دفن اجساد در داخل شهر و منجمله كليساى متروك ارامنه ممنوع بود و در قبرستان مسلمين هم دفنش ميسّر نبود از اينرو مردم او را در دامنهء « قلخانتپه » دفن كردند .