بلاى خانمانسوز جديدى كه سپاهيان بيرحم و غارتگر چنگيز مظهر آن بود مواجه گرديد .
چنگيز در سال 616 هجرى بايران حمله كرد و چون سلطان محمد خوارزمشاه شكست خورد و فرارى شد ولايات ايران يكى پس از ديگرى در مقابل اين سيل خروشان تاب مقاومت نياورده سقوط نمودند . بين سالهاى 617 و 618 هجرى لشگريان مغول بآذربايجان رسيدند و آنجا را مورد تاختوتاز خود قرار دادند و بتدريج به سمت اردبيل سرازير گشتند . اردبيل در اين زمان برج و باروى محكمى داشت و مردان دلير آن نيز بشجاعت معروف بودند . از اينرو تسلط چنگيزيان به اين شهر به آسانى صورت نگرفت . دليران اردبيل دو بار حملات مغولها را دفع كردند و مهاجمين را به سختى شكست داده از آن محيط دور نمودند ولى بار سوم كه مدافعان ضعيفتر گرديده و مهاجمين نيز با نيروى زيادى حملهور شده بودند ، شهر بدست آنها افتاد و با خاك يكسان گرديد و از سكنهء بيشمار آن ، جز آنهائى كه قبلا فرار كرده بودند كسى زنده نماند .
« ياقوت حموى » مؤلف معجم البلدان خبر اين حمله را در كتاب خود آورده و نوشته است كه « اردبيل مشهورترين شهر آذربايجان و قبل از فتح اسلام دار الحكومهء آن بود . شهر بزرگى است . در سنهء 617 هجرى اين شهر را ديدم . در فضائى از زمين كه بسيار وسعت دارد واقع شده است در خارج و داخل شهر انهار كثير المياه بسيار است . . .
تا درياى خزر دو روز راه است . در راه جنگل و بيشهاى است كه زمين آن باتلاق و عبور از آن غير مقدور است . هرگاه دشمنى قصد اهل اين شهر نمايد به اين جنگلها پناه مىبرند و چون دشمنها از معابر آن درست آگاه نيستند باتلاقها مانع ورود ايشان بجنگل مىشود و اهالى محفوظ ميمانند . بنابراين جنگلها گريزگاه و پناه مردم اردبيل است . . .
بالجمله بعد از رفتن من از اين شهر ، لشگر مغول به قصد تسخير اين شهر آمده ميانهء اهالى و ايشان جنگها واقع شده و مدافعههاى خوب كردند و دو دفعه لشگر مغول را هزيمت دادند ولى ثالثا آن لشگر بتسخير اين شهر آمده بر اهالى فائق شده شهر را
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 57
مساهمون: بابا صفرى
ص٥٧