بغلبه گرفتند و بنحو بدى خراب كردند و بسيارى از مسلمين را كشتند و كسى جان از دست ايشان بدر نبرد مگر آنهايى كه از ايشان پنهان شدند . آنگاه مغول رفتند و باقى ماند آن شهر خراب با سكنهء كمى . اما الآن از اول آبادتر است . . . جمعى از اهل علم در هر فنى منسوب به اين شهرند » « 1 » .
در همين سال 618 هجرى بود كه شيخ نجم الدين ابو بكر عبد اللّه بن محمد رازى معروف به « شيخ نجم الدين دايه » ، كه از عرفاى بزرگ ايران و از شاگردان شيخ نجم - الدين كبرى « 2 » بود از دست مغول از خوارزم گريخته با جمعى از شاگردان خود از راه همدان باردبيل آمد و ظاهرا به علت ترس از تسلط چنگيزيان به اين شهر ، عازم بلاد روم ( تركيهء فعلى ) شد و در « قيساريه » در كنف حمايت سلطان « علاء الدين كيقباد » سلجوقى قرار گرفت و سرانجام در سال 645 هجرى وفات يافت .
« لسترنج » در « جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى » مينويسد كه در آغاز امر يعنى در اوايل خلافت عباسيان شهر اردبيل و در اواخر دورهء خلفا تبريز در ميان
هامش
( 1 ) - نقل از مرآت البلدان . محمد حسن خان صنيع الدوله . تهران 1294 قمرى . ج - 1
( 2 ) - احمد بن عمر بن محمد صوفى معروف به « شيخ نجم الدين كبرى » از مشايخ بزرگ تصوف و عرفان است . او چون در مباحثه بر حريفان پيروز ميشد به « طامة الكبرى » يعنى بلاى بزرگ معروف شده بود و چون هركس را نظر انداختى بمقام ولايت ميرسيد از اينرو او را « ولىتراش » ميگفتند . بعضىها او را « ابو الجناب » نوشتهاند از آنجهة كه او از مال دنيا و لذايذ آن اجتناب داشت . شيخ در حدود سال 540 هجرى يعنى يكصد و ده سال پيش از شيخ صفى الدين در خيوه متولد شده و در سال 618 هنگام حملات سپاهيان چنگيز در 78 سالگى در خوارزم بقتل رسيده است .
كلماتى مثل « حقيقت » يا « منصور كبرى » براى بيان ماده تاريخ شهادت او در كتابها ذكر شده است . شيخ تأليفات متعددى داشت از آن جمله « فواتح الجمال » ، « منازل السائرين » و « منهاج السالكين » مىباشد . او مشايخ و بزرگانى در تصوف و عرفان نيز تربيت كرده است كه يكى از آنها شيخ نجم الدين دايه مىباشد .