مىنويسد : « در جلگه باتلاقى كه رود اترك از آنجا برمىخيزد و به سمت باختر جارى شده و سپس به طرف شرق برمىگردد و دو رود مشهد از آنجا سرچشمه مىگيرد شهر كوچان واقع است كه در قرون وسطا آن را خبوشان و خوجان مىگفتند . جغرافى نويسان عرب روستاى آن را استوا ناميده خرمى و حاصلخيزى آن را ستودهاند . » « 1 »
ملك الشعراى بهار در تاريخ سيستان در توضيح كلمهء خفشان مىنويسد : « . . . و بعد خاء ف .
يا مركزى است بدون نقطه و محتمل است ( خيشان ) باشد . خيشان به فتح اول موضع به سمرقند ( ياقوت ) يا خفوشان باشد كه خوچان و « خوجان » و قوچان و خبوشان نوشته مىشود و آن را استوا هم نوشتهاند در شمال طوس واقع است . » « 2 » در تذكرهء جغرافياى تاريخى ايران تأليف بار تولد مستشرق روسى چنين آمده است « . . . قوچان در قرون وسطا به اسم خبوشان ناميده مىشد ، هرچند كه در كتاب مقدسى ( 319 ) به شكل خوجان ديده مىشود . در قرن دهم ميلادى شهر قوچان مهمترين بلاد ناحيهء استوا بوده و استوا مطابق استابنه و استاسنه است . » « 3 »
توصيف وقايع سال 426 هجرى در تاريخ بيهقى چنين آمده است : « . . . امير رضى اللّه عنه از نسا بازگشت هم از راه باورد « 4 » و استوا و سوى نشابور كشيد و قضات و علما و فقها و پسران قاضى صاعد ، بجز قاضى صاعد كه نتوانست آمد به سبب ضعف ، به استقبال آمدند تا قصبهء ستوا كه خوجان گويند . روز پنجشنبه نيمه ماه ربيع الآخر امير به نيشابور رسيد . . . » « 5 » در تاريخ نيشابور نيز مذكور است كه « . . . ولايت خبوشان ، و آن را استوا گفتندى تا حد نسا و تا اسفراين و ولايت طوس و ارغيان حد آن است ، قراى كثيره و كبيره معموره دارد . منابع و مراتع و مزارع بسيار دارد . » « 6 » .
هامش
( 1 ) . گى ، لسترنج . جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ترجمهء محمود عرفان . تهران ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 1337 ، ص 419 .
( 2 ) . تاريخ سيستان ، تأليف در حدود 445 - 725 به تصحيح ملك الشعراى بهار و به اهتمام محمد رمضانى ، ناشر مؤسسهء خاور ، تهران ، 1314 ، ص 26 .
( 3 ) . بار تولد ، و . و . تذكرهء جغرافيايى تاريخى ايران ، ترجمهء حمزه سردادور ، تهران ، 1308 ، ص 145 .
( 4 ) . ابيورد .
( 5 ) . بيهقى ، ابو الفضل . تاريخ بيهقى ، به تصحيح سعيد نفيسى ، تهران ، 1324 ، ص 607 .
( 6 ) . الحاكم ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه . . . النيشابورى ، تاريخ نيشابورى ، تلخيص از احمد بن محمد بن الحسن