تركمنستان پيدا شده و سابقا مركز پارتيها بوده ، اشكانيان نام « ارتخشركان » را بر كسانى نهاده بودند كه شايد اشارهاى به اردشير دوم هخامنشى باشد » . « 1 »
در چنين اوضاع و احوالى هجوم دوم پرتيان به سركردگى ارشاك ( اشك ) صورت گرفت . در حدود 250 قبل از ميلاد ، پرتيان به نسا ، كه در درهء اترك واقع بود ، وارد گرديد .
اين ناحيه بعدا به نام استوانه خوانده شد و يكى از ايالات پارت گشت . پرتيان در سال 247 ق . در شهر آساآك ، ارشاك ( اشك ) را به پادشاهى خويش برگزيدند و اين انتخاب را اعلام كردند .
از آن پس ، جانشينان ارشاك اين واقعه را مبداء تاريخ ارشاكيان ( اشكانيان ) اعلام كردند . آقاى عمادزاده اصفهانى در فصل تاريخ جغرافياى شهرهاى خراسان مىنويسد « . . . در تواريخ ثبت شده كه قوچان همان شهر قديمى آشاك يا آرسكاست . » « 2 » « . . . در اين مورد آلفردفن گوتشميد در تاريخ ايران اظهار مىكند كه طبق نوشتهء ايزويدور خاراكس بايد مقر اوليه حكومت پارتها را در استوا جستوجو كرد . » « 3 »
بنابر گفتهء جغرافيدانان قرون اوليه اسلامى ، « استوا » در محل قوچان كنونى به معنى سرزمين بلند بوده و در خاور استوانيا واقع است و منطقهاى بسيار حاصلخيز است . لذا چنين استنباط مىشود كه استوا و اساك ( ارشكيه ) يكى است و محتمل است كه در حدود يك قرن پس از روى كارآمدن پارتها با توسعهء آباديها و احداث شهرهاى جديد ، آساك ( ارشكيه ) به دو شهر منقسم شده باشد و پس از گذشت زمان ارشكيه رو به ويرانى .
هامش
پيشهوران قرار داشت . بيرون اين حصار دوم ، حومهء شهر بود كه جنبهء كشاورزى داشت و آن نيز با حصارى ( گلى يا چينهاى ) به طول 7 كيلومتر محصور مىشد . در جنوب شرقى نسا بلافاصله پشت حصار و در حومهء شهر ، قلعهء منفرد عظيم « مهرداد كرت » كه يكى از اقامتگاههاى شاهان پارت و آرامگاه خانوادگى ايشان شمرده مىشد برپا بود ، و ظاهرا مقر حاكم يا ساتراپ محل نيز محسوب مىگرديد . در اين قلعه بايگانى كاملى از اسناد اقتصادى پارتى به دست آمده كه تاكنون فقط بخشى از آن منتشر شده است . نقل از : ترجمهء دياكونوف ، ص 64 - 65 .
( 1 ) . مشكور ، محمد جواد . پارتها يا پهلويان قديم ، ج 1 ، ص 108 .
( 2 ) . عمادزاده اصفهانى ، حسين . زندگانى حضرت ابو الحسن على بن موسى الرضا عليه السلام ، تهران ، طبع كتاب 1335 ، ص 37 .
( 3 ) . فن گوتشميد ، آلفرد . تاريخ ايران و ممالك همجوار آن ، ص 46 .