فساد اين قول را بطور مبسوط بيان نمودهاند .
در بطلان اين قول شكى نيست . چون وجود از عوارض تحليلى ماهياتست و در خارج وجود با ماهيت متحدند . وجود اگر از عوارض خارجى ماهيت باشد ، عرض عام نخواهد بود . و چون عرض عام از معقولات ثانويه است ، داخل مقولهاى از مقولات جوهرى و عرضى نمىباشد . بنا بر اين ، حقيقت وجود داراى افراد نمىباشد ، و افراد وجود عبارت از اضافات اشراقيهاى هستند كه از تجليات اصل حقيقت وجود در مظاهر متعدد حصول پيدا نموده است . تجليات اصل وجود ، نظير حقيقت وجود ، نه جوهر و نه عرض است . پس نسبت وجود بحقايق خارجى وجودات ، يعنى افراد وجود ، عرض عام نيست .
خلاصه كلام آنكه وجود ، بنا بمشرب عرفا داراى افراد متعدد متباين نيست ، « كما عليه المشاء » ، و داراى افراد و مراتب مقول به شدت و ضعف نيست ، « كما عليه صدر الحكماء و اتباعه تبعا لجمع من الحكماء » ، چون داراى افراد نيست و افراد منحصر بحقايق ماهويست ، نه حقايق وجودى . بنا بر اين ، تشكيك در وجود تشكيك عامى نيست ، چون تشكيك عامى متفرع بر آن است كه حقيقتى در آن تشكيك است كه داراى افراد متعدد متغاير باشد . ما براى آنكه مطلب بهتر واضح شود ، اقسام تشكيك را در اين كتاب بيان مىكنيم : تشكيك در وجود ، بنا بر قول قائلان به تباين در وجود تشكيك عامى است . « 1 » و بنا بر قول فهلويون و محققان از
هامش
اصالت وجود را هم نفى نمايد ، و قائل شود كه در خارج وجود تحصلى ندارد . ملا صدرا در حواشى بر حكمت الاشراق و كتاب اسفار و مشاعر ، كليهء ادلهء شيخ الاشراق را رد كرده است . نگارنده در تعليقات بر مشاعر ، كليه ادلهء شيخ الاشراق را نقل و رد كردهام . براى بحث تفصيلى اين مطلب رجوع شود بحواشى و تعليقات مفصّل ما بر شرح مشاعر ملا صدرا ، تأليف حكيم محقق ملا محمد جعفر لنگرودى ، چاپ مشهد 1384 ه ق . از ص 76 تا 145 - اسفار اربعه چاپ سنگى طهران 1282 ه ق . ص 8 تا 16 ، شرح حكمت الاشراق ، چاپ سنگى ، طهران 1315 ه ق . صفحه 183 تا 191 و از ص 193 تا 222 .
( 1 ) . اگر چه بنا بر اين مشرب هم ، وجود حقيقت واحد و داراى مراتب مقول بتشكيك است ، و افراد براى آن تصور نمىشود ، بلكه بنا بر اين ممشا ، وجود يك حقيقت صاحب درجات است ، كه از حيث اتحاد با ماهيات براى آن افرادى تصور مىشود ، ولى به نظر تحقيق كثرت ماهوى كثرت سرابى است و همه افراد وجودى به يك اصل بر مىگردند .