ندارد ، و طبيعت كلى در جعل و تحقق ، تابع افراد است ، و نمىشود ماهيت كلى داراى ظهور و بطون باشد ، كه باعتبار بطون ذات ظاهر و باعتبار ظهور در افراد و مبدا بودن از براى افراد ، منشأ تعينات فردى گردد ، مگر آنكه بگوئيم ماهيات سبب اشاره و نيل بوجودات خاصهاند كه از خود حكم ندارند و عناوين مشيره بوجودات خاصهاند ، كما اينكه سيدنا الاستاد الحكيم الالهى از اين اشكال به همين معنائى كه ذكر شد ، در مجلس بحث جواب دادند و كلام مصنف را به اين نحو تفسير نمودند . « 1 »
* * * تحقيق كلام آنكه : اعيان ثابته و ماهيات امكانيه در حضرت علميه و مقام واحديت ، صور اسماء و صفات حقند ، چون اعيان باصطلاح محققان از عرفا ، مظاهر اسماء كليهاند ؛ چون حق به صورت اسماء كلى ، تجلى در مراتب روحى « عقول » و مثالى « موجودات برزخى » مىنمايد .
موجودات روحانى و مثالى [ كه از موجودات روحى طولى ، تعبير به قواهر اعلون و از عقول عرضيه تعبير به مثل نوريه افلاطونيه نمودهاند ] ، داراى مظاهر حسى و اصنام جسمانيهيى هستند كه از آنها تعبير بافراد مادّيه جسمانيه نمودهاند . اين تعينات جزئيه ، نسب و اضافات و اشراقات و تعينات موجودات كلى و مثالى مىباشند . موجودات كلى و روحانى ، بحسب نفس ذات و بنحو وحدت ، جامع جميع شئون موجودات جزئى مادى داثرند ، و در مقام تجلى و ظهور عين اين موجودات جزئى مىباشند و نسبت بموجودات جزئى در مقام ذات ، تعين ندارند و هر موجود غير متعين ، بظهور در مادون تعين پيدا مىنمايد ؛ چون تعين ، عبارت از
هامش
( 1 ) . و هو الاستاد العلامة آقا ميرزا ابو الحسن قزوينى ، حرّسه اللّه تعالى سمعنا منه ، روحى فداه في مجلس بحثه مرارا .
مرحوم عارف ربانى استاد مشايخنا العظام ، آقا ميرزا محمد رضا اصفهانى ، در حواشى بر شواهد ربوبيه در جواب از اشكال وجود ذهنى و اينكه صور علميه از جواهر ، بايد جوهر باشد ، به همين طريق ، اين عويصه را حل نموده است . صور علميه باعتبار آنكه از تعينات و ظهورات و اظلال جوهر عقلانى هستند ، به حكم سرايت حكم اصل در فرع ، جوهرند ، اگر چه بوجود فرقى و تفصيلى قيام بنفس دارند .