دهم ، معاملات اخرويه حق است با آنها تا به حدى كه مىفرمايد :
« فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ » ،
چنانچه گذشت . « 1 »
30 . معرفه : اما شكر خلق نسبت به خالق ؛ پس در آيات و روايات ، فوائد بسيار بيان شده ، قال اللّه تعالى :
« ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ »
يعنى خداوند عذاب نمىفرمايد شما را كه شكر كرده و ايمان آورديد ؛ بلكه موجب زيادتى نعم است
( لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ )
باعث جزاء است در آخرت ؛ كما قال اللّه تعالى :
« وَ سَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ »
بلكه از آيات معلوم مىشود كه عبادت ابدى است ؛ چنانچه فاتحه و خاتمه كلام اهل بهشت است كه مىگويد :
« وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ
وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ »
« 2 »
هامش
سبب خشنودى خدا شده است . در چنين مرحلهاى خداوند علاوه بر مباهات ، بندگى او را به آسمانيان اعلام مىكند .
( 1 ) . دهمين عنايت پروردگار ، در آخرت شامل حال آنان مىشود كه در اينباره هرچند در گذشته به تفصيل مطالبى بيان شد ، اينك مىفرمايد كسى نمىداند كه خداوند چه چيز را كه باعث چشمروشنى آنان است ، براى آنها در نظر گرفته و در نزد خويش نگه داشته است .
( 2 ) . سومين نوع شكر ، شكر خلق از خالق است كه شرح تفصيلى آن در بخشهاى ديگر معارف ذكر خواهد شد ؛ ولى به نحو اجمال آنچه از آيات و روايات گوناگون در اينباره رسيده است گوياى آن است كه فوايدى بر آن بار مىشود كه از جمله آن اين است كه خداوند تعالى بندگان شكرگزار و با ايمان را از عذاب خويش معاف مىدارد و آنان را معذب نمىسازد ؛ همچنين نعمتهاى خود را بر آنان بيش از پيش ارزانى مىدارد ؛ چنانكه گفتهاند :« شكر نعمت ، نعمتت افزون كند »و نيز پاداش آخرت را درباره آنان منظور مىفرمايد .
ديگر آنكه شيوه شاكران به صورت ملكه عبادت ابدى آنان مىشود كه هنگام ورود به بهشت ، سخن آغازين آنان اين خواهد بود :الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ( زمر ( 39 ) : 74 )
آخرين سخن آنان نيز جمله مبارك« الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ » *است .
اينك پيش از بيان اركان آن ، اشارهاى به گذشته مىكنيم و آن اين است كه گفتيم شكر ، ثناى كامل و ستايش از مقام منعم است و از آنجا كه بر هر نعمتى شكرى لازم است ، سعدى مىفرمايد :