ميانه چون صراط المستقيم است
اعنى بين تهوّر و جبن ، و بين بلاهت و جربزه ، و ميانهى « 1 » شره و خمود ، و بين « 2 » تقتير و تبذير ، طريق مستقيم حقّ است كه در آخر سورهى فاتحة الكتاب مىخوانى :
« اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ »
. و بدان كه اين طريق مستقيم به سوى حق تعالى - چنانكه در شرع مطهّر رسيده است - از موى باريكتر و از شمشير تيزتر [ است ] و بر روى جهنّم كشيده شده ، كه اگر بر وسط حقيقى رفتى به بهشت رسى ، و اگر به سمت يمين و يسار ، اعنى طرف افراط و تفريط ميل نمايى ، در قعر جهنّم افتى . چنانكه خودشان مىفرمايند :
ز هر دو جانبش قعر جحيم است * به باريكىّ و تيزى موى و شمشير
نه روى كشتن و بودن در او دير
چنانكه در وصف حقيقت انسان كامل به علم و عمل است ، كلام حضرت صادق - عليه السّلام - : « و هى طريق المستقيم الى كلّ خير و هى الحبل الممدود بين الجنّة و النّار » . قوله :
عدالت چون يكى آمد ز اضداد * همى هفت آمد اين اضداد ز اعداد
اعنى از دو طرف افراط و تفريط اين اخلاق اربعه از جربزه و بلاهت ، شره و خمود ، تهوّر و جبن ، تقتير و تبذير ، هشت ضدّ متصوّر است ؛ چه ، تهوّر ضدّ با جبن ، و شره مناقض با خمود ، و جربزه منافى با بلاهت ، و
هامش
( 1 ) . پا : بين
( 2 ) . پا : ما بين