باب الفناء
قال اللّه تعالى :
كُلُّ مَنْ
« 1 »
عَلَيْها فانٍ وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ
« 2 » .
[ معناه ]
الفناء في هذا الباب اضمحلال ما دون الحقّ علما ، ثمّ جحدا ، ثمّ حقّا .
« اضمحلال » تلاشى و تفانى است ؛ و او آن است كه فانى كرده شود ما سواى حقّ را در حقّ به علم ؛ يعنى آنكه دانسته شود آنكه حقّ عين وجود است از حيثيتى كه او وجود است ؛ پس مىباشد ماعداى او عدم مطلق .
« پس به جحد ؛ » يعنى پس معاينه كند اين را ، پس انكار نمايد ما دون حقّ را از جهت مشاهدهء او حقّ را عين كلّ .
« پس به حقّ ؛ » يعنى به وجود ؛ يعنى بيابد حقيقت حقّ را به حقّ نزد فناى رسم او بالكلّيه ؛ پس بيابد حقّ را به حقّ عين كلّ ؛ پس باقى نگذارد از براى غير حقّ « 3 » رسمى .
پس نيست موجودى مگر حقّ وحده .
و هو على ثلاث درجات :
الدرجة الاولى : فناء المعرفة في المعروف
، و هو الفناء علما ؛ و فناء العيان في المعاين ، و هو الفناء جحدا ؛ و فناء الطلب في الوجود ، و هو الفناء حقّا .
اين معلوم است از آنچه مذكور شد الّا آنكه شيخ رضى اللّه عنه اتيان كرده است به معرفت « 4 » مكان علم ، از جهت مبالغه ، تا دانسته شود آنكه ادراك عرفانى ذوقى - كه او ادراك شىء است بعينه ، نه به تمثّل صورت او در عالم - هرگاه فانى شود در معروف
هامش
( 1 ) . اصل : - من .
( 2 ) . رحمن / 27 .
( 3 ) . اصل : - حقّ .
( 4 ) . اصل : معروف .