رسميه است در حقّ ؛ و هرگاه مستقيم نشود بالغ به سوى مقام جمع به تمكّن و ردّ كرده شود به سوى شهود خلقيه ، پس بتحقيق كه محجوب مىشود احيانا به خلق از حقّ ، و واقع مىشود در تلوين تا آنكه متمكّن شود در شهود جمع ؛ پس مشاهده كند خلق را به عين حقّ ؛ پس خلاص مىشود از بقاى رسم .
و مكاشفه از مقدّمات مشاهده است . پس گاهى مىباشد با تلوين ؛ چرا كه فناى به صفات در نعوت و صفات مستلزم نيست فناى عبد را بذاته در ذات احديت .
و امّا « ولايت عين و ذات » كه او مقام مشاهده است ، پس به درستى كه او مستلزم فناى صفات است ؛ چرا كه بقاى صفت با فناى موصوف محال است .
و گاهى اطلاق كرده مىشود مشاهده را بر شهود صفات مجازا ؛ و بتحقيق « 1 » كه گذشت در كلام شيخ به اين معنى در چند موضع ؛ ليكن مشاهده به معنى ولايت ذات و شهود ذات حقيقت است ؛ پس از اين جهت است كه نصّ كرد بر او . و بتحقيق « 2 » كه ذكر كرديم ما آنكه هر مقامى عالى را از براى او صورتى است در سافل ، چنان كه از براى سافل رتبهاى است در عالى ؛ و اللّه اعلم .
و هي على ثلاث درجات :
الدرجة الاولى : مشاهدة معرفة تجري فوق حدود العلم في لوائح نور الوجود ، منيخة بفناء الجمع .
و قول او كه : « مشاهده معرفتى است كه جارى مىشود فوق حدود علم » بيان آن است كه معرفت فوق علم است ؛ چرا كه علم نمىباشد مگر با غيبت معلوم ، و معرفت نمىباشد مگر از بوارق نور وجود و لوائح او كه آشكار و روشن مىكند وجه معروف را ؛ پس مشاهده مىكند او را عارف در وقت درخشيدن بوارق نور وجود ؛ و باقى مىماند بر او معرفت در وقت فرورفتن و زائل شدن او . پس مشاهدهء معرفت
هامش
( 1 ) . اصل : تحقيق .
( 2 ) . همان .