اين خبر خطيرالاثر شأن علم و رتبهء علما ظاهر مىشود .
و ميان علوم تفاوت به حسب موضوع است . پس علم به صفات و افعال الهى اشرف جميع علوم باشد . و چون علم بىعمل بيگانگى است و عمل بىعلم ديوانگى ، پس رتبهء هر عالم به قدر عملش به علم خود ظاهر شود . و عمل كردن به علم الهى عبارت است از تخلّق به اخلاق اللّه . و مقدم جميع اخلاق اللّه ، رحمت عام است كه عبارت است از معنى اسم الرحمن كه عالم به آن رحمت موجود است و نزد علما موسوم است به رحمت امتنانى پس « 1 » عالم به خدا آن است كه متخلّق به عموم رحم و شفقت باشد [ 1 ] . پس عالم ايجاد آنست كه متخلّق به عموم رحم و شفقت باشد و لله الحمد كه از جمله رحمت الهى بر خلق اين است كه در چنين تيره شب حوادث و عموم اين نيّر اوج شفقت و كامكارى را توفيق كسب علم و عمل به مقتضاى آن داد تا پرتوش به كاشانهء اهل علم و معرفت از هر فتن يا فتنه هميشه اين طايفه در ظلّ التفات و توجه عامش آسودهاند . اللهم وفقه به تحصيل مرضاتك و زده ترقيا فى الدنيا و الدين .
الفقرة الثانية [ اقوال در تعريف علم ]
پردهگشايان جمال دانش را در تعريف علم اقوال است : بعضى حصول صورت شىء در نفس فرمودهاند و جمعى صورت حاصله نزد عقل دانستهاند و اكثر متكلمين بر حصول « 2 » شبح و مثال رفتهاند . و بهمنيار در كتاب تحصيل الشفاء از افلاطون ذكر مىكند كه گفت كه العلم تذكر . و نهايت تحقيق محققين ، چنانچه ابو نصر فارابى در رسالهء عقل ذكر كرده است ، تمثّل نفس است به صورت معلوم . و از اينجا شيخ الرئيس گفته كه « نفس دانا عالمى است معقول » . يعنى ، اگر نفس انسانى تمام عالم را دريافت ، به صورت تمام عالم درمىآيد ، و اگر بعضى دريافت ، به
هامش
( 1 ) . عبارت بعد از « شفقت باشد » در نسخههاى رضوى و مج موجود است .
( 2 ) . مج : بر حصول شىء و امثال آن رفتهاند و تحقيق .