و اين خبطى بسيار بسيار شنيع است از آن حكيم . زيرا كه او به حسب ذات مشخصهء خود مىخواره است كه اگر مىخواره نبودى ، نه او بودى . و تحقيق اين سخن آن است كه عقل گاهى غلط مىكند و بعد از آن از غلط خود آگاه مىشود . مثلا مىگويد كه ممكن بود كه اين چيز بهتر از اين بودى ، باز چون خوب ملاحظه مىكند ، غلط خود را مىيابد از آن جهت كه اين چيز كه گفت اگر يك سر مو مغاير آن كيفيت كه دارد باشد ، نه آن چيز است . پس ممكن نيست هيچ چيز ، الّا به همان وضع كه موجود است ؛ چه آن چيز همان است كه موجود است و اگر مقدار جزء لا يتجزى تغيّر در وضع وجودى آن راه يابد ، پس چيز ديگر باشد ، نه آن چيز . پس به نحوى كه حقايق در حد ذات خود از علم خداى تعالى تعلق به ايشان گرفته ، پس هيچ محذورى لازم نيايد ، و حق تعالى مفيض وجود است بر ماهيات اشياء ، و به رحمت خود « 1 » بر همه تجلى كرده و پرتو آن رحمت عموما و خصوصا بر همه تافته ، اما هر يك به حسب لطافت و كثافت ذات خود قبول آن كرده و مىكنند ؛ و اللّه تعالى اعلم .
كوكب هفتم در بيان حكمت در اختلاف مذاهب و سرّ آن
و اين محتاج است به مقدمه [ اى ] كه اندكى بيگانه بر مسامع همگنان « 2 » خواهد گذشت . بدان - وفقك اللّه « 3 » تعالى و ايانا لدرك الحقائق - كه از حضرت صدر ايوان رسالت - صلى اللّه عليه و على آله و سلم - چند خبر مأثور است : يكى آنكه « امت من « 4 » هفتاد و سه فرقه خواهند شد » « 5 » يعنى در اصول . دوّم اينكه « اختلاف امت من رحمت است » « 6 » ، يعنى ، در فروع . و اين حديث ، اخبار است از جواز و وقوع اختلاف . سوّم
هامش
( 1 ) . مج : « خود » ندارد .
( 2 ) . اساس « همگان » ندارد .
( 3 ) . مج : « روان ايدك اللّه تعالى و ايانا .
( 4 ) . مج : « من » ندارد .
( 5 ) . علم اليقين ، ص 884 .
( 6 ) . الايضاح ، ص 39 . علل الشرائع ، ص 85 . معانى الاخبار ، ص 157 .