آنكه « به من جوامع كلم دادهاند » « 1 » و مراد به جوامع كلم - و الله اعلم - آن است كه هر طايفه آن را سند خود تواند نمود . و چون اين اخبار شنيده شد ، بدان كه نشأت انسان ، نشأت جامعه است مراتب وجود را . و هر فرد انسان كه جامعيت او بيشتر ، مرتبه و فضل او در انسانيت بيشتر . و شكى نيست كه حضرت پيغمبر - صلّى اللّه عليه و آله و سلم - افضل موجودات است . چه او جامع جميع مراتب وجود است به دليل حديث « انا من اللّه و الخلق منّى » « 2 » . و مراد از اين جامعيت آن است كه در يك يك از آن مراتب تحقق و وجود داشته باشد علما يا عينا ؛ و شهادت جماد و نبات و حيوان بر رسالتش گواه اين مدعاست . چه دعوت اهل هر مرتبه و ظهور قبول دعوت از اهل آن مرتبه ، متصور نيست الا در آن مرتبه . و چون احصاء مراتب جزئيه محال است از شخص انسانى ، پس نظر به مراتب « 3 » كليه نموده ، در هر مرتبه از مراتب كليه كه آن حضرت تحقق دارد ، البته مىبايد كه آن مرتبه در شريعت او ، كه ظهور علمى اوست ، تحقق يابد . پس بايد كه به عدد آن مراتب مذاهب متحقق شود در اصول به واسطهء كليت مراتب . و حكم ناجى و هالك از امور نسبى مراتب است با يكديگر . و بايد كه اختلاف در فروع را كثرت متجاوز از حدّ احصاء باشد ؛ چنانچه بالفعل واقع است كه در هيچ مذهب يك مسئلهء متفق عليه امت نيست ، و اين است سرّ اختلاف علماى امت ؛ همچنانكه اختلاف طوايف انسان به حسب مراتب كليه مندرج است در حقيقت كليه جامعه انسان . و اللبيب تكفيه الايماء . و از اينجا نيز مىتوان يافت كه با وجود اين معنى كه « الاسماء تنزل من السّماء » چرا جهّال و فسّاق را نيز محمّد نام مىشود . فيما ذكرناه غنية لمن تفطّن .
و بنابراين مقدمه ، كثرت اختلاف علما ، موجب علوّ مرتبهء دين و شريعت باشد و باعث افضليت از جميع اديان . و در ضمن اين اختلاف كليات جميع اديان سابقه مندرج است . و از اينجاست كه گفتهاند كه شريعت محمّدى شامل جميع شرايع
هامش
( 1 ) . مروج الذهب ، ج 2 ، ص 299 . ارشاد القلوب ، ص 12 .
( 2 ) . مشارق انوار اليقين ، برسى ، ص 29 .
( 3 ) . مج : مراتب « كليه كه آن حضرت » .