مغايرت ذاتى ميان وجودى كه ايشان مىگويند و وجودى كه اينها مىيابند ، در قلم آرد . و من الله التوفيق و الاستعانة .
رقيقهء اولى [ خصائص عقل در دريافت اشياء ]
عقل انسانى را در دريافت اشياء خصايصى است كه به حسب آن مراتب براى آنچه يافته مقرر مىشود . و از جمله خصايصش آن است كه هر چيز را كه موجود ادراك كنه نمود ، البته آن را تحليل به ماهيت و وجود مىكند و كيفيت موجوديت آن را به اتصاف آن ماهيت به وجود قرار مىدهد و چون موصوف بالذات مقدم مىباشد ، بر اتصاف . پس ماهيت را تقدم ثابت مىشود و در آن مرتبه چون قرار گرفت معرّاى از وجود خواهد بود و چون مدرك است ، معرّا از عدم نيز خواهد بود .
پس آن را ماهيت من حيث هى نام مىنهد و لا موجود و لا معدوم و ليست الّا هى ، بر آن حمل مىكند . و اين نيست الّا صورتى عقلى و در اين مرتبه باز او را به سه طور اخذ مىكند :
يكى به اعتبار آنكه مقيد باشد به وصفى و قيدى و اين را ماهيت به شرط شىء مىگويد .
دوم آنكه مقيد باشد به عدم تقيد يعنى ، به اين شرط فرا گيرد كه هيچ قيدى نداشته باشد و اين را به شرط لا مىنامد .
سيوم به اعتبار آنكه هيچ قيد به هيچ وجه نداشته باشد يا آنكه اين قيد كه گفتيم كه هيچ قيد نداشته باشد با او اعتبار نمىكند بلكه به صرافت همان ماهيت « 1 » را فرا مىگيرد . و اين را ماهيت لا به شرط مىخواند .
و همين سه اعتبار در وجود نيز جارى است :
يكى وجود مقيّد ؛ مثل وجود زيد و وجود آسمان و غير اينها كه وجود را مقيد به
هامش
( 1 ) . مج « را » ندارد .