تمام نباتات به شكل تدوير ظاهرند و چون به تأمل نظر كنند ، البته در اكثر موجودات نوع تدويرى مشهود مىشود و تدوير منافى تربيع است ، پس چون تواند بود كه مبدأ اشياء ذات مربع باشد ؟ و اگر صاحب بصيرتى نظر به كتب اين كوران كند ، سخن حكما و صوفيه را كه در عالم طبيعت قرار دادهاند مىيابد ، و آنچه خاصه ايشان است نامعقول و غلط صرف مىبيند به نوعى كه همان سخنان منقوله ابطال آن مىكند و از مباحثات كه با دانايان اين جمله واقع شده ، اين معنى صورت ثبوت يافته و بر ما اعتراض مىكنند كه يك مسئله در دين شما غير مختلف فيه نيست ، و حال آنكه اين دالّ بر كمال جامعيت است . چه در عالم هيچيك از ملل و نحل و مذهب نيست كه اختلاف ميان ايشان نباشد . و بهامنهء هند كه امناى اين ملاحدهاند چندان اختلاف دارند كه قريب به اختلاف حكما . و خلاصه اصول ايشان چهار فرقهاند : ويدانتى ، مهماسه ، ترك ، و انش . و كل واحد از اينها باز اختلاف در فروع كردهاند و صوفيهء ايشان نيز اختلاف دارند ؛ چنان كه يك اختلاف مذكور شد در باب اتحاد روح كامل با خدا . و بها منه ، صوفى را سيد مىگويند و علم تصوف را سيدانت . و بعضى از كتب و سخنان ايشان شنيده شده و كتابى در آداب المريدين دارند و و يك شند نام اكثرش « 1 » موافق اهل اسلام . غرض كه هرچند دينى و ملتى كاملتر ، اختلاف در آن بيشتر است . چه اختلاف ظهور جامعيت است . لهذا اختلاف امتى رحمة « 2 » وارد است و بالجمله چون غرض بيان اظهار نسبت انسان است به عالم بالضروره به نسبت هر طايفه تلويحى و اشارهاى بايد ، و چون اين طايفه أخسّ خلقند و ضالّ و مضلّ ، و عوام الناس به واسطهء مشتهيات نفس به ايشان بيشتر مىگروند ، مبالغه در بيان پايهء دنيّه ايشان رفت . و ببايد دانست كه مجرد صورت كافى نيست براى اتحاد در نوع . چه در معنى اگر صفات و لوازم نوعيت باشد ، داخل است و الّا خارج .
هامش
( 1 ) . مج : اكر شش .
( 2 ) . علم اليقين ، فيض ، ص 625 .