حسن [ 5 ] : چون به اطلاق باشد ، حسن ذاتى وجه حق را گويند و چون مقيّد باشد ، تناسب اعضا و اجزا را گويند . نظم :
گنجى است حُسن و جملهء عالم خراب او * سرّى است عشق و پردهء هستى حجاب او
حجاب [ 6 ] : موانع را گويند كه از جانب عاشق هويدا گردد و آن بر دو قسم باشد :
حجاب نورانى ، چون علم و عمل صالح كه سالك را در مقام عجب دارد ؛ و حجاب ظلمانى ، چون اعمال سيئه و عقايد فاسده و آرزوهاى ناپسنديده . و تمام حجب ظلمانى منحصر بر چهار نوع است :
اول حبّ دنيا و اين اعظم حجب در طريق طلب است كه : " حبّ الدنيا رأس كل خطيئة و ترك الدنيا راس كل عبادة " [ 7 ] . نظم :
حبّ دنيا ذوق ايمانت برد * آرزوى و آز تو جانت برد
دوم طول امل است . سيوم فساد عقايد . چهارم افعال و اعمال ذميمه به جميع اصناف و ذمايم ملكات و اوصاف : " انّ للّه تعالى سبعين ألف حجاب من نور و ظلمة " [ 8 ] . نظم « 1 » :
چون حجاب آيد وجود اين جايگاه * راست نايد ملك و مال و حبّ و « 2 » جاه
حزن « 3 » [ 9 ] : حالتى انقباضى « 4 » را گويند در دل جهت مفارقت محبوب كه باعث شود بر اهتمام و سعى تمام بر تحصيل مطلوب . شعر :
و حزنى ما يعقوب بت اقله * و كلّ بلا ايوب بعض بليتى [ 10 ]
حج [ 11 ] : طريق سلوك و سير الى اللّه را گويند . رباعى « 5 » لمؤلفه :
از ديده قدم طواف كوى تو كنم * تا حجّ پيادهاى به سوى تو كنم
احرام سر كوى تو بستم از دل * تا قبلهء عاشقى ز روى تو كنم
حاكمى [ 12 ] : اجراى اوامر و نواهى را گويند بر سالك عاشق . شعر :
لك الحكم فى أمرى فما شئت فاصنعى * فليس سوى فيك - لا عنك - رغبتى [ 13 ]
حضور [ 14 ] : مقام شهود وحدت را گويند . بيت :
حضورى گر همىخواهى ازو غايب مشو يكدم * متى ما تلق من تهوى دع الدنيا و امهلها [ 15 ]
حساب [ 16 ] : ملاحظهء اعمال و افعال سالك را گويند در طريق طلب و سلوك :
" وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ " *
[ 17 ] . بيت :
بدين صفت اگرم در حسابگاه آرند * عجب كه راست بيارند كار من به حساب
هامش
( 1 ) . ب : بيت
( 2 ) . ب : " و " ندارد .
( 3 ) . ب : حسران
( 4 ) . د : انقباض
( 5 ) . د : " رباعى " ندارد .