هريك را از جدّ و مادر « 1 » نصف باقى ؛ و زيد بن ثابت ، رضى اللّه عنهما ، گفت مادر را ثلث است و جدّ را دو ثلث باقى و خواهر « 2 » را ثلث باقى . و امام شافعى ، رضى اللّه عنه « 3 » ، موافق اوست ؛ چه حضرت رسالت ، صلّى اللّه عليه و سلّم ، در شأن او فرمود : « أفرضكم زيد . » « 4 »
و قاضى عضد در شرح مختصر گويد : ابن عبّاس ، رضى اللّه عنهما ، در عول مخالف على و زيد و « 5 » ابن مسعود ، رضى اللّه عنهم « 6 » ، بود و مىگفت : « من باهلنى باهلته ، إنّ اللّه لم يجعل فى مال واحد نصفا و نصفا و ثلثا . » و هم در شرح مختصر گويد : زنى « 7 » آبستن در وقتى كه عمر امر باحضار او كرده بود ، بچه بينداخت . عثمان و عبد الرّحمن با عمر گفتند : « إنّما أنت مؤدّب لا نرى عليك شيئا . » و على گفت : « إن كان عثمان قد اجتهد ، فقد أخطأ « 8 » ؛ و إن لم يجتهد ، فقد غشّك . » « 9 »
و روز به روز دايرهء خلاف اوسع مىشد و مجتهدان بيشتر مىشدند ، تا قرار بر مذاهب « 10 » ائمهء اربعه گرفت . و اوّل ايشان ابو حنيفه نعمان بن ثابت بود و در سنهء ثمانين متولّد شد و او را دو بار به قضا تكليف كردند و چون سلطان متّصف به شرايط امامت نبود ، او قبول نكرد . و اوّل در كوفه صد تازيانهاش زدند در ده روز ، هر روز ده تازيانه ، و آخر در بغداد در زندان منصور وفات يافت در سنهء خمسين و مائة . و امير المؤمنين على ، عليه السّلام ، در شأن ثابت دعا فرموده بود « 11 » به بركت در او و ذرّيت او « 12 » .
و قال العلّامة الزّمخشرىّ فى الكشّاف عند تفسير قوله تعالى
لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ
« 13 » : « كان أبو حنيفة يفتى سرّا بوجوب نصرة زيد بن علىّ ، رضوان اللّه عليه ، و حمل المال إليه و الخروج معه « 14 » على اللّصّ المتغلّب المتسمّى بالإمام و الخليفة كالدّوانيقىّ و أشباهه . و قالت له امرأة : أشرت على ابنى بالخروج مع إبراهيم و محمّد ابنى
هامش
( 1 ) . جزB: هريك از جد و مادر را .
( 2 ) .B: مادر .
( 3 ) .B: - رضى . . .
( 4 ) . الجامع الصّغير : 1225 : أفرض أمّتى زيد بن ثابت .
( 5 ) .BF: + عبد اللّه .
( 6 ) .G: - رضى . . .
( 7 ) .C: زن .
( 8 ) .D: فأخطأ .
( 9 ) . شرح مختصر 2 : 297 .
( 10 ) .C: مذهب ،E: بمذهب .
( 11 ) .G: فرمود .
( 12 ) .E: به بركت او در ذرية او علم پيدا شد ،F: به بركت او دزيه وى پيدا شد .
( 13 ) . البقرة : 124 .
( 14 ) . جزF: - معه .