بيان اختيار ايّام اسبوع به طرزى مقبول مطبوع
لنعم اليوم يوم السّبت حقّا * لصيد إن أردت بلا امتراء
لام ابتدا براى تأكيد و او بى « قد » داخل ماضى نمىشود ، مگر در « نعم » و « بئس » . و نعم : فعل مدح ، و اصل او « 1 » « نعم » ( بكسر عين ) . و سبت : قطع عمل ؛ و در فاتحهء رابعه گذشت كه حقّتعالى « 2 » روز يكشنبه بنياد آفريدن آسمان و زمين كرد و در شش روز بيافريد و « 3 » روز شنبه قطع عمل كرد ، پس اين روز را يوم السّبت گفتند ، و به اين سبب يهود درين روز كار نكنند . و الحقّ : ضدّ الباطل و العلم اليقينىّ و الثّبوت . و صيد : شكار كردن . و إرادة : خواستن . و امتراء : شكّ آوردن . و شرط نزد بصريان مستحقّ صدارت كلام است و چيزى كه از روى معنى جواب شرط است ، اگر مقدّم شد « 4 » بر ادات شرط ، او بحسب لفظ جواب نيست ، بلكه دالّ است بر جواب و عوض « 5 » اوست ، ليكن به همين عوض اكتفا نمايند و تقدير جواب نكنند ، چنانچه « 6 » در
إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ
« 7 » و كوفيان گويند او جوابست بحسب لفظ هم ، پس درين بيت لنعم اليوم يوم السّبت عوض جواب إن أردت است « 8 » ، يا جواب باختلاف مذهبين . و حقّا مفعول مطلق فعل لازم الحذف « 9 » ، أى أقول قولا غير باطل ، أو علمت ذلك علما يقينيّا ، أو حقّ ذلك حقّا . و مفعول إن أردت ضمير محذوف راجع به صيد . و باء جارّه متعلّق به نعم يا به حقّ . و چون لاى نفى جنس با « 10 » مفرد مدخول خود بهمنزلهء يك كلمه است ، مثل خمسة عشر ، آن مفرد مبنى است بر « 11 » فتحه نزد اكثر نحويان از مبرّد و اخفش و غير ايشان ، و حرف جرّ داخل مجموع مىشود و او را در اكثر استعمالات مكسور مىسازد ، مثل « كنت بلا مال » و « غضبت من لا شىء » .
مىفرمايد : هرآينه نيك روزيست روز شنبه بتحقيق براى صيد ، اگر خواهى آن را بى
هامش
( 1 ) .CG: و نعم در اصل .
( 2 ) .C: + در .
( 3 ) .E: + در .
( 4 ) .E: شود .
( 5 ) .CG: غرض .
( 6 ) .CG: چنان كه .
( 7 ) . التّوبة : 6 .
( 8 ) .E: - است .
( 9 ) .CDG: واجب الحذف .
( 10 ) .D: يا .
( 11 ) .C: به .