مجرّده كه مبدأ ارادت كلّيّه است ، و يكى منطبعه كه مبدأ ارادت جزئيّه است . و خواجه نصير الدّين گفته : « ذلك شىء لم يذهب إليه ذاهب قبله ، فإنّ الجسم الواحد يمتنع أن يكون ذا نفسين « 1 » ، أعنى ذا ذاتين متباينتين هو آلة لهما معا . » « 2 »
و مشّائين « 3 » برانند كه نفس فلك منطبعه است و بس . و شيخ ابو على بر آنست كه مجرّده است و بس . و صاحب محاكمات گويد : « الحركات الجزئيّة و الأوضاع الجزئيّة لا تتحصّل من الإرادة الكلّيّة ؛ لأنّ نسبة المراد الكلّىّ إلى سائر الأفراد على السّويّة ، فلا يتخصّص بعضها بالوقوع ، فلا يحصل بعض تلك الأفراد إلّا بإرادة جزئيّة تنبعث من تلك الإرادة الكلّيّة ، و المراد الجزئىّ لا بدّ أن يكون مدركا ، فلا ينتقش فى الذّات المجرّدة ، بل فى قوّة جزئيّة ، فلا بدّ أن يكون فى الفلك قوّة جسمانيّة « 4 » ترتسم فيها المرادات الجزئيّة و الأوضاع الجزئيّة . و لتشابه جرم الفلك لا يتخصّص بعض أجزائه بتلك القوّة دون البعض ، بل هى سارية فى جميع الفلك . فتلك القوّة المنطبعة كالخيال فينا ، إلّا أنّه غير سار و هى فى جميع الجرم و الذّات المجرّدة كالنّفس النّاطقة الإنسانيّة . » « 5 » و گويا مراد امام فخر الدّين همين است ، ليكن مسامحه نموده و تعبير از قوّت خياليّه بنفس منطبعه كرده .
و بعضى گويند هريك از كواكب سيّاره مانند دل است و افلاك جزئيّهء او مانند ساير اعضا . و نفس متعلّق است اوّل بكوكب و بواسطهء كوكب به اين افلاك ، پس نفوس فلكيّه نه باشد بعدد افلاك كلّيّه . و ابو على گويد هر فلك « 6 » را نفسى است و هر كوكب را نفسى كه محرّك اوست به حركت وضعيّه ، پس نفوس بعدد افلاك و كواكب باشد .
و عقل نزد مشّائين ده است . و مىگويند خدا « 7 » واحد محض است و از واحد محض غير واحد « 8 » صادر نمىتواند شد . و آن واحد كه از خدا صادر شده عقل اوّل است كه حكماى فرس او را « بهمن » گويند . و از عقل اوّل باعتبار وجود و امكان و وجوب بالغير عقل ثانى و فلك اطلس و نفس او صادر شد و از عقل ثانى عقل ثالث و فلك بروج « 9 » و
هامش
( 1 ) .E: ذا النفسين .
( 2 ) . شرح الإشارات 2 : 418 .
( 3 ) .C: مشائيين .
( 4 ) .E: القوة الجسمانية .
( 5 ) . شرح الإشارات 3 : 156 - 157 .
( 6 ) .C: فلكى .
( 7 ) .B: حد .
( 8 ) .A: + محض .
( 9 ) .CE: البروج .