و ابصار نزد طبيعيّين و ارسطو بواسطهء ارتسام صورتست « 1 » در رطوبتين جليديّتين ، پس حدوث صورتى مثل آن در ملتقاى عصبتين ؛ و نزد رياضيّين و افلاطون بواسطهء خروج شعاع است « 2 » از حدقه و اتّصال او بمبصر . و فارابى در رسالهء الجمع بين رأيى « 3 » أفلاطون و أرسطو گفته كه غرض ايشان تبيين ابصارست به نوعى از تشبيه ، نه حقيقت خروج شعاع و نه حقيقت انطباع ، و بسبب « 4 » ضيق عبارت اطلاق اين دو لفظ كردهاند . « 5 » و بعضى گفتهاند بواسطهء هوائى است متكيّف بشعاع بصرى . و شيخ مقتول گويد به مقابلهء مستنير با چشم درست كه درو رطوبتى صافى صقيل « 6 » باشد علم حضورى « 7 » اشراقى حاصل مىشود و هيچ انطباع و شعاع نيست .
و مدركهء باطنه « 8 » دو است و بر سبيل مسامحه مشهور شده كه پنج است : اوّل حسّ مشترك كه مدرك صورست « 9 » و او را « بنطاسيا » گويند ، يعنى لوح نفس . و او نسبت با حواسّ ظاهره چون حوضى است كه از پنج جو آب به او آيد . ثانى خيال كه خزانهء حسّ مشترك است . ثالث متصرّفه كه بتفصيل و تركيب و استنباط مشغول است ؛ و اگر عقل او را در معقولات استعمال « 10 » كند ، متفكّره است ، و اگر وهم او را در محسوسات استعمال كند ، متخيّله است . رابع وهم كه مدرك معانى جزئيّه « 11 » است و مزاحم عقل است در معقولات و موافق اوست « 12 » در محسوسات ، و لهذا غلط در رياضيّات كمّ است و در الهيّات بسيار . و بعضى گويند ابليس واهمه است و مراد ازينكه ملايكه سجدهء آدم كردند و ابليس نكرد ، آنست كه جميع قوى منقاد نفس ناطقهاند ، مگر وهم كه معارض اوست . و شيخ محيى الدّين در فصّ الياسى گويد : « الوهم هو السّلطان الأعظم فى هذه الصّورة الكاملة الإنسانيّة و به جاءت الشّرائع المنزلة ، فشبّهت و نزّهت ، شبّهت فى التّنزيه بالوهم و نزّهت فى التّشبيه بالعقل . » « 13 »
هامش
( 1 ) .B: + و .
( 2 ) .F: شعاع .
( 3 ) .G: عن رأى .
( 4 ) .D: نسبت .
( 5 ) . الجمع : 91 - 95 .
( 6 ) .A: صيقل ،E: رطوبة . . . صيقله .
( 7 ) .E: + و .
( 8 ) .CDG: باطن .
( 9 ) .F: صورتست .
( 10 ) .F: - استعمال .
( 11 ) .C: خزينه .
( 12 ) .CD: است .
( 13 ) . فصوص الحكم : 181 .