فناند ، نخستين تصور كه در دل حاصل مىشود ، [ و ] آن تصور مبادى مطلوب است كه سابقهى مستحضر له بوده ، و به ياد مىآيد ، نام آن تذكر مىكنند . و چون در آن تصور از مرتبهى تذكر گذشتند ، عبرتش مىخوانند .
چنانچه فرمود : « 1 »
وز او چون بگذرى هنگام فكرت * بود نام وى اندر عرف ، عبرت
زيرا كه عبور از او به مرتبهى ديگر واقع مىشود كه آن تدبر از براى مطلوب است و به آن اعتبار ، تصور ، تفكر مىشود و لهذا نظم رفته « 2 » :
تصور كان بود بهر تدبر * به نزد اهل عقل آمد تفكر
و اين معنى كه گفته شد ، طريق كسب تصور مجهول است از تصورات معلومه . و اگر خواهند كه تصديق مجهول ، معلوم كنند ، طريق آن است كه كسب آن از تصديقات معلومه كنند . و آنچه در نظم ناظم خواهد آمد كه از ترتيب تصورات معلومه ، تصديق نامفهوم ، مفهوم گردد ، شايد كه نظر به آن كرده باشد كه ، تصورات ثلاث « 3 » كه آن تصور محكوم عليه و تصور محكوم به و تصور نسبت بينا بين « 4 » است ، چون موقوف عليهاست در هر تصديق از تصديقات معلومه كه اجزاى قياساند ، و آن تصديقات موقوف عليها [ بود ] در قياس ، و قياس موقوف عليه بود در تصديق نامفهوم ، پس تصورات فىالجمله « 5 » موقوف عليها بود در تصديق نامفهوم ؛ و چنان باشد كه كسب آن تصديق كه از تصديقات مرتبه بوده ، به اعتبار توقف مذكور ، گوييا از تصورات شده . و بيتى كه توجيه مبحث آن ، اين سخن مىشود كه گفتيم ، اين است كه مىگويد :
ز ترتيب تصورهاى معلوم * شود تصديق نامفهوم ، مفهوم
و گاهى كه ترتيب از قضاياى شرطيه رود ، مقدم و تالى در آنجا به جاى موضوع و محمول در قضاياى حمليه اصطلاح است ، چرا كه آنچه به
هامش
( 1 ) . پا : فرمود . بيت .
( 2 ) . پا : رفته . بيت .
( 3 ) . دا : ثلث .
( 4 ) . پا : نسبت بين است .
( 5 ) . پا : ثلاث فىالجمله .