ذكر نكنند امتياز حاصل نشود ، لاجرم مىگويند اين اسماء است و ارض و صخره و شجره و حيوان و ملك و رزق و طعام ؛ و حال آنكه عين از هر چيزى واحده است از اشياى موجوده مسمات به اسماى مختلفه ، و اين عين واحده است در هر چيز . بيت
يك عين متفق كه جز او ذرّهاى نبود * چون گشت ظاهر اين همه اغيار آمده
كما تقول الأشاعرة إنّ العالم كلّه متماثل بالجوهر : فهو جوهر واحد ، فهو عين قولنا العين واحدة . ثمّ قالت : و يختلف بالأعراض ، و هو قولنا و يختلف و يتكثّر بالصّور و النسب حتّى يتميّز فيقال هذا ليس هذا من حيث صورته أو عرضه أو مزاجه كيف شئت فقل . و هذا عين هذا من حيث جوهره .
چنان كه اشاعره مىگويند كه عالم همه متماثل است به حسب جوهر : پس او جوهر واحد است . و اين قول اشاعره كه كلّ عالم را جوهر واحد مىگويند بعينه قول ماست كه مىگوئيم عالم عين واحده است .
بعد از آن اشاعره گفت كه عالم اگرچه جوهر واحد است اما مختلف مىشود به اعراض ؛ و اين نيز بعينه قول ماست كه مىگوئيم عالم عين واحده است ظاهره به صور مختلفه و متكثّره به اعراض متباينه و امزجهء متفاوته ، لاجرم مىگوئيم اين عين آنست از حيثيّت جوهر و حقيقت واحده ؛ و اين غير آنست از حيثيّت صورت و عرض .
و لهذا يؤخذ عين الجوهر فى حدّ كلّ ( في كلّ حدّ - خ ) صورة و مزاج
يعنى از براى اين اتحاد كه در جوهريّت هست اخذ كرده مىشود عين جوهر در تعريف هريكى از موجودات . پس مراد به صورت و مزاج ذو الصّورة و المزاج باشد نه عرضى كه از مزاج و صورت مفهوم مىشود .
فنقول نحن إنّه ليس سوى الحقّ ؛ و يظنّ المتكلّم أن مسمّى الجوهر و إن كان حقّا ، ما هو عين الحقّ الّذى يطّلعه ( يطلقه - خ ) أهل الكشف و التّجلّى .
پس ما مىگوئيم آن عين واحده جز حقّ نيست ، و متكلم گمان مىبرد كه آنچه