اگر اتفاق چنان افتد كه در وى صورت معتقد غير خويش بيند انكار كند چنان كه در آينه صورت خويش و صورت غير خويش مىبيند ، پس مرآت عين واحده است و صور در عين رائى بسيار ؛ و حال آنكه در مرآت هيچ صورتى از آن صور نيست .
مع كون المرآة لها أثر فى الصّور بوجه ، و ما لها أثر بوجه : فالأثر الّذى لها كونها تردّ الصّورة متغيّرة الشّكل من الصغر و الكبر و الطول و العرض ؛ فلها أثر فى المقادير ، و ذلك راجع إليها .
با آنكه آينه را اثر است در صور به وجهى ، و به وجه ديگر آينه را در صور هيچ اثرى نيست . اثرى كه آينه راست آنست كه صورت را به حسب اختلاف تشكّلات و اوضاع خويش متغير مىنمايد از صغر و كبر و طول و عرض و اين اثر كه در مقادير است راجع است به آينه . « 1 »
و إنّما كانت هذه التّغييرات منها لاختلاف مقادير المرائى .
و اين تغييرات از مرآت حاصل نمىشود مگر به حسب اختلاف مقادير مرائى ؛ و اين تصريح است به وجه تشبيه و تقريرش آنست كه مرآت با وجود آنكه خالى است از صورى كه ظاهر مىشود در وى ، او را اثرهاست درين صور ظاهره چنان كه به تقديم رسيد . پس هريكى از رائى و مرآت مؤثّر است از وجهى و متأثر است از وجهى ديگر ؛ و همچنين حقّ را سبحانه و تعالى اثر است در صورت ظاهره در مرآت ذاتش . و اين به واسطهء تجلّيات غيبيّه و شئون ذاتيّه اوست و صور عالم را نيز اثر است و آن به واسطهء تفاوت اعيان و اختلاف استعدادات ايشان است
هامش
( 1 ) - تمثيل به آينه در تقريب به معرفت حق سبحانه از حضرت امام على بن موسى الرضا - عليه السلام - صادر شده است و آن در اواخر باب شصت و چهارم توحيد صدوق مذكور است كه عمران صابى از آن حضرت سؤال مىكند :
« أ لا تخبرنى يا سيدي أ هو فى الخلق أم الخلق فيه ؟
قال الرضا - عليه السلام - : أجلّ يا عمران عن ذلك ، ليس هو في الخلق و لا الخلق فيه تعالى عن ذلك ؛ و سأعلّمك ما تعرفه به و لا قوة الا باللّه ، أخبرنى عن المرآة انت فيها أم هى فيك ؟ فان كان ليس واحدا منكما فى صاحبه فبأي شيء استدللت بها على نفسك . . . »
.