چند امعاننظر كرده شود شبهه زيادت و حيرت قوىتر گردد . و اصل همه يكى است چنان كه ماء حقيقت واحده است : قال اللّه تعالى :
يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ
بيت :
ز يك جوى گر روضهاى آب خورد * چو رويد ازو سنبل و شاخ ورد
نه اين يك شود سرخ و آن يك سياه * ازينسان بود فيض الطاف شاه
و تشبيه آب به علم ظاهر است چه علم سبب حيات ارواح است چنان كه آب سبب حيات اشباح است ، و لهذا در آيت كريمه :
وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً
ابن عباس رضى اللّه عنهما آب را به علم تفسير كرده است .
و هذه الحكمة من علم الأرجل و هو قوله تعالى فى الأكل لمن أقام كتبه
وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ *
يعنى اين حكمت احديّت از علوم ارجل است . يعنى از علومى كه به سلوك حاصل مىگردد چنان كه حضرت الهى مىفرمايد كه :
وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِيلَ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ
معنى آن است كه اگر عباد اللّه اقامت احكام كتب سابقه و فرقان مجيد كنند و عمل بهجاى آرند ، و تدبّر در معانى و حقايق به تقديم رسانند و به استكشاف اسرار و دقايق آن قيام نمايند ، و به تصفيهء بواطن دل از كدورات بشريّت بپردازند و به دستكارى سلوك ، دل را آينهء جمالنماى حقّ سازند ، جامع علم دراست و علم وراثت باشند . لاجرم علوم الهيّه بر ارواح ايشان فائض گردد و اطلاع بر مطلعات آن دست دهد . و علوم احوال و مقامات و مشاهدات كه سالكان را در اثناى سلوك و رياضات و مجاهدات منكشف شود به حصول پيوندد . چه سلوك ظاهرى چنان كه بىسير ارجل دست نمىدهد ، سلوك باطنى نيز بىوساطت قدم صدق و پاى همّت ميسّر نمىشود آرى ، بيت :
تا قدم در ره قدم نزنى * خيمهء وصل در حرم نزنى
دم روح اللّه از دمت خيزد * گر دمى دم ز بيشوكم نزنى