و وجود خارجى صاحبنظر گردى « 1 » بيت :
اين شنيدى موبهمويت گوش باد * آب حيوانست خوردى نوش باد « 2 »
غير أنّ الأجسام النّيّرة يعطى فيها البعد للحسّ ( فى الحسّ - خ ) صغرا ، فهذا تأثير آخر للبعد . فلا يدركها الحسّ إلّا صغيرة الحجم ، و هى فى أعيانها كبيرة عن ذلك القدر و أكثر كميّات ، كما يعلم بالدّليل أنّ الشّمس مثل الأرض فى الجرم مائة و ستة و ستّين و ربعا و ثمن مرّة ، و هى فى الحسّ على قدر جرم التّرس مثلا ، فهذا أثر البعد أيضا .
يعنى بعد را در رؤيت اجسام نيّره كه كواكب است تأثيرات است چنان كه بعد در كبيره اعطاى صغر مىكند چون اعطاى سواد و زرقت در غير نيّره لاجرم اجسام كبيره نيّره را حسّ صغيرة الحجم ادراك مىكند اگرچه در نفس امر مقدار و كميّت او بيش از قدر محسوس باشد چنان كه به ادلّه و براهين هندسيّه ثابت است كه جرم شمس صد و شصت و شش برابر كرهء ارض است « 3 » و در حس مقدار سپرى مىنمايد و اين نيز اثرى است از آثار بعد .
فما يعلم من العالم إلّا قدر ما يعلم من الظّلال ، و يجهل من الحقّ على قدر ما يجهل من الشّخص الّذى عنه كان ذلك الظّل .
هرآينه در مقدمات دانستهاى كه اعيان ذات الهيّهاند متعين به تعيّنات متكثّره .
پس اعيان از حيثيّت ذات عين حقاند و از حيثيّت تعيّنات ظلالاند ، لاجرم معنى
هامش
( 1 ) - در بيان فرق ميان ثبوت علمى و وجود خارجى به نفحه چهارم نفخات صدر الدين قونوى ( ط 1 - ص 14 ) ، و به مصباح الانس علامه ابن فنارى ( ط 1 - ص 61 ) ، و به اسفار صدر المتألهين ( ط 1 - ج 1 - ص 97 ) رجوع شود .
( 2 ) - شعر از دفتر اوّل مثنوى عارف رومى است .
( 3 ) - اين مقدار به حساب ديروز بود ؛ و به حساب امروز ، قطر آفتاب يكصد و هشت برابر قطر زمين است ، و حجم آن يك ميليون و دويست و هشت برابر حجم زمين . به نكته 252 كتاب ما هزار و يك نكته رجوع شود .