يوسف در آخر حال گفت اينست تأويل رؤياى من كه پيشتر ديده بودم ، به درستى كه پروردگار من او را اظهار كرد در حسّ بعد از آنكه در صورت خيال بود . و حبيب حضرت إله محمّد رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلم حسّ را نيز نوعى از انواع نوم داشت و فرمود :
« النّاس نيام فإذا ماتوا انتبهوا »
چه ايشان غافلاند از معانى غيبيّه و حقايق الهيّه چنانكه نائم ازين معانى و حقايق غافل است . خواجه قدّس سرّه به طريق كلام منصف ( مصنف - خ ) مىفرمايد بيت :
ماهىصفت ار چه گوش داريم كريم * بگشاده چو دام چشمها بىبصريم
بيدارى ما و خواب ما هر دو يكيست * چون ما ز صور ره به حقايق نبريم
فكان قول يوسف عليه السّلام :
قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا
بمنزلة من رأى فى نومه أنّه قد استيقظ من رؤيا رآها ثمّ عبّرها و لم يعلم أنّه فى النّوم عينه ما برح .
پس يوسف عليه السلام در تأويل خواب خود به منزلهء كسى باشد كه در خواب چنان بيند كه بيدار شده است و خواب خود را تعبير مىكند و نداند كه در عين خوابست .
فإذا استيقظ يقول رأيت كذا و رأيت كأنّى استيقظت و أوّلتها بكذا هذا مثل ذلك .
فانظركم بين إدراك محمّد صلى اللّه عليه و سلّم و بين إدراك يوسف عليه السّلام فى آخر أمره حين قال :
هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا
معناه حسّا أى محسوسا ، و ما كان إلّا محسوسا ، فإنّ الخيال لا يعطى أبدا إلّا المحسوسات غير ذلك ليس له .
پس چون بيدار شود گويد در خواب چنين و چنين ديدم و ديدم كه گوئيا بيدار شدم و تأويل خواب خود كردم به چنين و چنين . لاجرم تو ببين چند فرق باشد ميان ادراك محمّد عليه السلام و ميان ادراك يوسف در آخر امر كه گفت :
قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا
.
پس رسول - صلى اللّه عليه و سلّم - صور حسيّه را نيز چون صور خياليّه مشاهده كرد و آن را مجلاى حق و مظاهر معانى غيبيّه و حقايق الهيّه دانست ؛ و