بعد از تمهيد مقدمه ببايد دانست كه چون ظهور برادران يوسف عليه السلام به صورت كواكب و ظهور پدر و خالهاش به صورت آفتاب و ماه بىعلم و ارادت ايشان بود شيخ - قدّس اللّه سرّه - فرمود : كه اگر اين ظهور از جهت مرئى بودى هرآينه ايشان نيز دانستندى ظهور خود را درين صور .
و چون ايشان را علم نبود بدانچه يوسف در خواب ديد معلوم شد كه رؤيت از جهت ايشان نبود . و از جهت يوسف نيز به قصد و ارادت او ننمود بلكه ادراك يوسف به حسب اعطاى استعدادش بود مر اين مشاهده را در خزانهء خيال . و ايشان را علم نبود بدانچه يوسف ديد إلّا بعد از وقوع ، و لهذا يوسف گفت :
قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا
. و يعقوب عليه السلام چون در حال قصهء يوسف دانست فرمود اى فرزند من برادران خود را ازين واقعه آگاه نكنى تا مكرى در حق تو انديشه نكنند .
ثمّ برّأ أبناءه عن ذلك الكيد و ألحقه بالشّيطان ، و ليس إلّا عين الكيد فقال :
إِنَّ الشَّيْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ
أى ظاهر العداوة .
يعنى يعقوب عليه السلام ابناى خود را ازين كيد مبرّا داشت و الحاق كيد به شيطان كرد از آنكه مىدانست كه فاعل جميع افعال على الحقيقة حقّ است ؛ امّا چون شيطان مظهر « اسم مضلّ » است فعل بد را به دو اضافت كرد و اسناد كيد به شيطان نيز عين كيد است با يوسف « 1 » ؛ تا متأدّب باشد و اسناد مذامّ به حقّ نكند اگرچه فاعل حقيقى اوست . پس گفت شيطان انسان را دشمنى است ظاهر العداوة .
ثمّ قال يوسف بعد ذلك فى آخر الأمر :
هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا
أى أظهرها فى الحسّ بعد ما كانت فى صورة الخيال ،
فقال النبيّ محمّد صلى اللّه عليه و سلّم : « النّاس نيام »
.
هامش
( 1 ) - اين كيد محمود است مانند خدعه در حرب كه شرع تجويز فرمود كه
« الحرب خدعة »
. و مانند كذب كه شرع آن را در چند جا تجويز فرموده است ، فتبصّر .